Home / SPEECHES / Statement: Prime Minister / Me'a 'Eiki Palemia: Ouau Kamata Polokalama Tokangaekina Kua

Me'a 'Eiki Palemia: Ouau Kamata Polokalama Tokangaekina Kua

E-mail Print PDF
21 Sepitema 2012 Ko e Me'a 'a e 'Eiki Palemia 'o Tonga, Lord Tu'ivakano 'i he Ouau e kamata 'o e Polokalama ki hono tokangaekina 'o e kau toulekeleka 'o e fonua.

Fakatapu ki he Hau ‘o e ‘Otu Tonga, Tupou VI
Fale ‘o Ha’a Moheofo,
Fakatapu ki he Hou’eiki ‘a ‘ene ‘Afio,
Hou’eiki Minisita ‘o e Kalauni,
Kau Taki Lotu,
Sea mo e Poate Sino’i Pa’anga Malolo Fakafonua ‘a Tonga,
Fakatapu ki si’i kau toulekeleka kotoa ‘o e Fonua,
Kau Fakaafe Fakalangilangi kotoa ‘oku mou me’a heni,

A. Ko e Ngaahi Palani Ngaue Faka’ikonomika

‘I Siulai ‘o e ta’u ni pe, na’a tau fakataha ai ‘o faka’ilonga’i mo lotu fakatapui ‘a e kamata ‘o e taha ‘o e ngaahi visone fungani ‘a e Pule’anga, ‘a ia ko hono fakaa’u ‘a e monu’ia matu’aki mahu’inga koia koe ma’u vahenga malolo, kiate kinautolu koia ‘o e fonua ‘oku te’eki ai ke nau ‘inasi ai. Tukukehe ‘a e kau ngaue Faka-Pule’anga, pea mo e konga si’i ‘o e ngaahi kautaha ‘i sekitoa taautaha mo e ngaahi siasi, ko e tokolahi taha ‘o e fonua, na’e ‘ikai ‘aupito pe ke nau lave ‘i he monu’ia ‘o e vahenga malolo.

Ko e lava ‘eni ‘a e mahina ‘e 2 mo e ngaahi ‘aho, ‘oku tau toe fakataha mai ke faka’ilonga’i ‘a e makamaile ‘o e ngaue faka’ikonomika ko’eni ‘a e Pule’anga mo e polokalama tokangaekina ‘e he Pule’anga ‘o e kau toulekeleka ‘o e Fonua, ‘o kamata’aki ‘a e ta’u 75 ki he 100 tupu.

Koe mahina ‘eni ‘e 2 ‘a e kamata ngaue ‘a e Poate ki he Sino’i Pa’anga Malolo Fakafonua kuo nau tanaki ai ‘a e $1.1 miliona, koe pa’anga tauhi ma’a e kakai ngaue ko’eni ‘i he sekitoa taautaha, ngaahi poate, ngaahi siasi mo e ngaahi pisinisi ‘o e Fonua. ‘Oku ‘ikai ke kau heni ‘a e ngaahi pa’anga tatau ‘oku tanaki ki he Sino’i Pa’anga Malolo ‘a e Kaungaue Faka-Pule’anga mo e ngaahi Kautaha ‘oku nau fakalele pe ‘ekinautolu ‘enau ngaahi sino’i pa’anga malolo tatau ma’a ‘enau kaungaue.

Ko e taha ‘eni ‘a e ngaahi Fokotu’utu’u mo e Palani Ngaue Faka’ikonomika ‘a e Pule’anga ke fakapapau’i ‘a e tu’unga malu fakasosiale ‘a e kakai ngaue ‘o e Fonua pea ke hoko ‘a e ivi fakapa’anga koia koe fa’unga malohi ki he ngaue mo e langa faka’ikonomika ‘a e Fonua. Kuo ‘osi fakamo’oni’i ‘a e ngaue lelei ‘a e founga ko’eni, ‘i he ngaahi Fonua lahi ‘i mamani, hange ko Singapore. ‘Oku ‘ikai ke ‘i ai ha’anau makakoloa faka’ikonomika, ka ko e tu’unga ma’olunga ‘o ‘enau langa fakalakalaka na’e fakatupu ia mei he ivi fakapa’anga tatanaki ‘a e tokotaha ngaue kotoa ‘o e Fonua. ‘Oku ‘ikai ngata pe ‘a e hoko ‘a e ivi fakapa’anga ko’eni koe malu fakapa’anga ki he tokotaha ngaue ka ko e tapuaki mo’oni ki he kaha’u ‘o e langa fakalakalaka fakasosiale mo faka’ikonomika ‘a e Fonua.

Makatu’unga ‘i he ngaahi tuku’au fakapa’anga kehekehe ‘o e ‘aho ni, pea mo e ngaahi kavenga faingata’a ‘o e fakafalala taha pe ‘a e ngaahi fiema’u fakapa’anga ‘a e fonua ki he ngaahi pangike fakakomesiale mei tu’a pule’anga, koia ai kuo lotolahi ‘a e Pule’anga ‘i he fengaue’aki mo e Pangike Langa Fakalakalaka ‘a Tonga, ke fakahoko ha ngaahi ngaue mo e fokotu’utu’u ke fakalahi ‘a e fatongia ngaue faka-pangike ke kau mo e fatongia faka-komisiale ‘i hono fakahoko pea te ne tokonia ‘etau langa faka’ikonomika.

‘E lava heni ke tau fakaa’u ai ‘a e ngaahi visone ki ha Pangike Fakafonua ‘a Tonga ni.

Koe ngaahi ivi fakapa’anga kotoa ko’eni ‘e tanaki he mahina kotoa ‘e he Poate Sino’i Pa’anga Malolo Fakafonua mo e ngaahi Kautaha kotoa ‘oku ‘i ai ‘enau sino’i pa’anga malolo, ‘oku mahu’inga ke tau teu’i mo ngaue fakataha mo e pangike ‘oku ne tauhi mo e taumu’a’aki ‘a e langa faka’ikonomika ‘a hotau Fonua ni.

Polokalama tokangaekina ‘o e kau toulekeleka

Ko e taha foki ‘o e me’a mahu’inga ‘o ‘etau ‘i heni ‘i he ‘aho ni, ko e tukupa ‘a e Pule’anga ke ne to’o leva ‘o kamata ‘i he mahina ni, ‘a e taumu’a fakamamani lahi, ke tokangaekina ‘a e masiva ‘i he toulekeleka. Ko e taha ‘eni ‘a e ngaahi pole ne fokotu’u mai ‘e he ‘Eiki Minisita Pa’anga ‘i he lolotonga hono alea’i ‘o e ‘Esitimeti ‘o e ta’u ni pea ne tali lelei ‘e he Fakataha Kapineti ke fakahoko ia ‘i he mahina ni.

Lolotonga ‘a e ngaahi faka’ilonga ‘o e uesia fakapa’anga fakamamani ‘oku tau ‘inasi kotoa ai, ‘oku tau fakafeta’i, he ‘oku ‘omai ai kitautolu kotoa ke tau faka’ilonga’i ‘a e mahu’inga ‘o e vaa’ihala mo’ui fakalakalaka ‘a e Tonga ‘i he famili, siasi, kolo mo e Pule’anga.

Ko e makamaile ‘oku tau faka’ilonga’i ‘i he ‘aho ni, ‘e tu’uloa ‘i he hisitolia ‘o e Fonua, ‘a e lava ke tau hanga ‘o fakatokanga’i ‘a e ngaahi tou’anga, ngaue mateaki moe katekina ‘o e ngaahi fisi’inaua ‘o e fononga’anga kuo tau taa’imalie ai he ngaahi ‘aho ni.

‘Oku tau faka’ilonga’i foki ‘i he ‘aho ni ‘a e mahu’inga’ia ‘a e fa’unga ‘o e Fonua ‘i si’etau kau toulekeleka ‘i he poupou ‘a e kau taki lotu mo e ngaahi siasi, ngaahi pisinisi mo e ngaahi kautaha ‘o e Fonua ke tokangaekina si’etau kau toulekeleka.

Kuo kau mai ai ‘a e ngaahi pisinisi lahi hange koe Adiloa Store, Leiola Duty Free, Sports World, Courts, Pacific Timber & Hardware, Office Equipment ‘i he foaki ha ngaahi tisikauni (discount) me’a’ofa ‘i he ngaahi koloa ‘e fakatau ‘e he kau toulekeleka mei he’enau ngaahi fale koloa. ‘Oku ‘i ai mo e ngaahi tokoni fakapangike ‘a e ngaahi Pangike ki he ngaahi ‘akauni ‘a e toulekeleka. Pea kuo faka’ata ‘e he Potungaue Mo’ui ke ‘oua ‘e totongi ‘a e tauhi ‘o e toulekeleka ta’u 70 ki ‘olunga he’enau tokoto ‘i he Falemahaki. ‘Oku ‘i ai ‘a e ‘amanaki ‘e fai poupoua mai ‘e he ngaahi pisinisi mo e ngaahi kautaha ‘a e polokalama ni.

Si’i kau toulekeleka, ‘oku ou fakafofonga’i atu ‘a e fakamalo mei he Pule’anga ‘o ‘ene ‘Afio, Hou’eiki ‘o e Fonua, Kau Taki Lotu mo e kakai ‘o e Fonua ‘a e fakamalo loto hounga kiate kimoutolu hono kotoa, ‘i ho’omou ngaahi tou’anga, ngaue mateaki mo ‘osikiavelenga he famili, siasi, fonua mo e Pule’anga ‘oku mau ‘inasi ai he ngaahi tapuaki koia ‘o e ngaahi ‘aho ni. ‘Oku monu’ia ‘a e famili, Fonua mo e Pule’anga ni, ko ho’omou lotu mo e hufekina he ‘aho mo e po kotoa.

Ko ‘etau kamata ‘eni ‘a e ‘uluaki ta’u ‘o e polokalama me’a’ofa fakahounga’i si’i kau toulekeleka kuo tuku atu ‘e he Fakataha Kapineti mo hono ngaahi tu’utu’uni ki he Poate Sino’i Pa’anga Malolo Fakafonua ke nau fakahoko pea ‘oku tau ‘amanaki pe ki ha ngaahi fakalelei ki he kaha’u. Ko e lava ‘eni ‘o e kamata ‘o e visone ko’eni ki he kau toulekeleka pea ‘oku hanga atu ‘a e Pule’anga ki he ngaue ki he vahenga ‘o e kau ngaue Faka-Pule’anga fakalukufua ki he kaha’u.

Fakama’opo’opo

‘Oku tau faka’ilonga’i he ‘aho ni ‘a e ngaahi Ngaue Palani Faka’ikonomika ‘a e Pule’anga ke hoko ‘a e ivi malu fakasosiale ‘a e kakai ngaue ‘o e fonua mo hotau ivi fakapa’anga tatanaki, koe ivi malohi ki he fa’unga ‘o e langa faka’ikonomika hotau Fonua ni.

Ko e ‘aho ni, koe ‘aho ‘o e fakafeta’i pea mo e fakamonu ‘a hotau koloa fungani koia kuo tau fakalau neongo ‘oku lahi ‘a hono ngaahi pole, pea mo hono ngaahi ouau ke tau fuesia, ka ‘oku kei taumu’a tonu pe ‘a hotau vaka, ‘oku kei kapiteni pe ‘a Sihova ‘i he’etau ngaahi feinga ma’ae fonua, pea ‘oku tau ngaue faka’utumauku pe, pea mo e falala pau, ‘oku kei kapiteni pe ‘a Sihova ‘i he vaka ‘o e ‘Otua Tonga.

‘Oku ou ‘ofa lahi atu.

Malo ‘aupito.

Last Updated ( Monday, 18 February 2013 23:49 )  

Who's Online

We have 237 guests online

PUBLIC ENTERPRISES