Home / SPEECHES / Parliamentary Addresses / 6 Novema 2008: Folofola Huufi Tuku 'o e Fale Alea 'o Tonga 'e he Ta'ahine Pilinisesi Pule, Pilinisesi Salote Pilolevu Tuita

6 Novema 2008: Folofola Huufi Tuku 'o e Fale Alea 'o Tonga 'e he Ta'ahine Pilinisesi Pule, Pilinisesi Salote Pilolevu Tuita

E-mail Print PDF

Tu'apulelulu 6 Novema 2008

Tapu mo e ‘afio ‘a e ‘Otua Mafimafi ‘i hotau lotolotonga. Tapu mo e ‘Eiki Sea ‘o e Fale Alea. Tapu mo e Hou'eiki Fakafofonga Nopele, kae'uma'a ‘a e kau Fakafofonga ‘o e Kakai, tapu mo e ‘Eiki Palemia, kae'uma'a ‘a e Hou'eiki Minisita ‘o e Kalauni. Fakatapu foki ki he Tu'i Fakamaau Lahi, tapu mo e kau Fakafofonga ‘o e Ngaahi Pule'anga Muli ‘oku nau fai fatongia ‘i Tonga ni, tapu mo e kau Taki ‘o e Ngaahi Potungaue ‘a e Pule'anga.

  1. Tapu mo e Hou'eiki ‘o e fonua, kae'uma'a ‘a e kau Fakaafe kotoa pe, kuo mou lounuku heni he ‘aho ni, pea tapu mo e kau Taki Lotu. Pea ‘oku ou kole ke a'u atu mu'a ‘a e fakatapu ni ki he tangata'ifonua mo e fefine'ifonua kotoa pe hotau ki'i pule'anga ni pea ‘i tu'apule'anga foki. Talangata ‘iate au ‘o fai ki tu'a kae ‘ataa ke fakakakato ‘a e fatongia mafatukituki ‘o e pongipongi ni, ko hono huufi tuku ‘o e to'u Fale Alea ‘o e 2008.

‘Eiki Sea

  1. ‘Oku tau fakafeta'i mo tuku kololia ki he ‘Otua Mafimafi ‘i he kei fungani pea tu'utai ‘ene taulama, pea neongo ‘a e mama mo e hopohopokia ka ko e ‘aho ni, fakafeta'i kuo tau lusia ki taulanga. Pea tau a'usia ai ‘a e ‘aho huufi tuku ‘o e Fale Alea ‘o e ta'u 2008, ‘oku kei laumalie pe ‘a e ‘Eiki Sea na, ‘oku kei malu pe mo e Hou'eiki Fakafofonga Nopele, kae'uma'a ‘a e kau fakafofonga ‘o e Kakai. ‘Oku kei laumalie ‘a e ‘Eiki Palemia mo e Hou'eiki Minisita ‘o e Kalauni, pea ‘oku kei malu pe mo e Hou'eiki mo e kakai hotau ki'i fonua ni, ko e ‘ofa pe mo e tauhi ‘a e Ta'ehamai.
  1. Ko e ‘uluaki, ‘oku ou fie ngaue'aki ‘a e faingamalie ko ‘eni ke fakafofonga atu ha fakamalo mo e loto hounga'ia mo'oni ‘i he fatongia kafakafa na'a mou fuesia, ‘i he katoanga kuo tau toki situ'a ki ai, ko e hilifaki kalauni hotau Tu'i, Kingi Siaosi Tupou V.
  1. Na'e ‘ikai ko ha fatongia na'e toe faka'ange'ange ka ko ho'omou tapa mai, ‘oku ‘ikai ke tau toe lau kafo, kuo tau lau ikuna pe, pea ‘oku ou fakamalo atu ai. Fakamalo ki he Hou'eiki ‘o e fonua, kae'uma'a ‘a e ‘Eiki Sea na, mo e Hou'eiki mo e kau Fakafofonga ‘o e Kakai. Ki he ‘Eiki Palemia, Hou'eiki Minisita ‘o e Kalauni, mo e Pule'anga Tonga. Fakamalo ki he kau Taki Lotu kotoa pe, ngaahi Kautaha mo e ngaahi Pisinisi kotoa pe. Fakamalo ki he Potungaue Ako, pea mo e ngaahi Ako'anga kotoa pe na'a mou kau mai ki he Fakalangilangi ‘o e katoanga.
  1. Fakamalo foki heni ki he ngaahi kolo, na'a mou faiva ke fakame'ite ‘a e katoanga. Pea ‘oku ou fakamalo lahi ki si'i ngaahi famili na'a mou fakaongosia ‘i he teuteu ‘o e taumafa fakalangilangi ‘o e katoanga hilifaki kalauni. ‘Ofa pe ke tongia e kelesi ‘e he ‘Eiki ‘a e fakaongosia na'a mou fai. Na'e molumalu pea faka'ofo'ofa ‘a e katoanga ni koe'uhi ko ho'o mou vekeveke mo lototö ‘i he ngaahi fatongia kotoa pe ‘o e hilifaki kalauni pea ‘oku ou fakamalo atu ai.
  1. Ko hono ua, ‘oku ou tui ‘oku mea'i ‘e hou'eiki mo e kakai ‘o e fonua, ‘a e nganga'ehu faka'ekonomika, ‘oku lolotonga mo'ua ai ‘a e ngaahi pule'anga hau ‘o mamani he ‘aho ni. ‘Oku ou tui foki, ‘oku te'eki ai ke tau afuhia ai ‘i Tonga ni, tautautefito ki he ‘etau ngaahi pangike, ‘i he ngaahi matamata'au ‘o e faingata'a ko ‘eni. Ka ‘i he taimi tatau, ‘oku totonu pe ke tau teuteu ki ai, ‘o toe ki'i potongi ange, hotau ivi, fakama'opo'opo ange ‘etau nofo mo ‘etau mo'ui pea fakama'uma'u ange ‘i he'etau ngaahi fiema'u.
  1. ‘Oku ou tui, ‘oku totonu ke toe tokanga ange ‘a e Pule'anga, pea pehe ki he ngaahi kautaha ngaue, mo e ngaahi pisinisi taautaha, pea mo kitautolu kotoa pe, ke tau ngaue, ke toe lahi ange mo muimui'i ‘a e tu'unga faka'ekonomika ‘oku ‘i ai ‘a ‘Amelika, ‘Iulope mo e ‘Esia he ‘aho ni, ke ‘oua na'a tau hahaka, tu'unga ‘i ha'atau ta'eteuteu.
  1. ‘Oku tau fakamalo foki ki he ngaahi fonua mo e ngaahi kautaha muli, ‘oku nau fai mai ‘a e ngaahi tokoni kafakafa, ke kei kilala hake ‘etau tu'unga faka'ekonomika, hange ko ‘Aositelelia, Siaina, Nu'u Sila, Siapani. Pea pehe foki ki he ‘iunioni ‘a ‘Iulope pe ko e ‘European Union' kae'uma'a ‘a ‘Amelika. ‘Oku pehe ‘a e fakamalo ki he Pangike ‘a Mamani (World Bank), Pangike Fakalakalaka ‘a ‘Esia (Asian Development Bank) mo e International Monetary Fund.
  1. Ko e taha ha me'a fakafiefia, ‘oku ou faka'amu ke tau tokanga ki ai, ko e lava ke tau fakamanatu fiefia ‘a e kakato ‘o e ta'u hongofulu, ‘etau fengaue'aki mo fekoekoe'i mo e Pule'anga Lepupilika ‘o e Kakai Siaina, Peoples Republic of China. Ko e vaha'angatae ia ‘oku pelepelengesi, pea ko hono faka'apa'apa'i, ko e me'a mahu'inga ia kiate kitautolu. Ko e langi mama'o ia ‘a e la'a kuo to, pea ‘oku tau kei anuanu ai ‘a e fonua, ‘i hono melie, ‘i he ngaahi tokoni mahu'inga mo kafakafa kuo fai mai ‘e he Pule'anga Siaina.
  1. Kuo ta'imalie ‘a e tokolahi mei Tonga ni, ‘i he polokalama ngaue ko ia, ‘oku fakahoko ‘i he ngaahi ngoue fo'i ‘akau ‘i Nu'u Sila. Pea ko e me'a ‘oku fakafiefia ai, koe'uhi ko e ola lelei ‘o e polokalama ko ia, kuo loto lelei ai ‘a e Pule'anga ‘Aositelelia, ke kau ‘a Tonga ni ‘i he ngaahi fonua ‘e fa, kuo fuli, ke fakahoko ‘a e polokalama ngaue fakataimi tatau ‘i ‘Aositelelia. ‘Oku ‘amanaki ke kamata ‘a e polokalama ngaue ko ia, ‘i he kaha'u vave mai.
  1. ‘I he ‘aho Tusite ‘o e uike ni, ‘aho 4 ‘o Novema, na'a tau fakamanatu ai ‘a e ‘aho fakafonua ‘o Tonga. Ko e ‘aho mahu'inga ia, pea fakahisitolia, hono fakamanatu ‘o e ‘aho na'e foaki ai ‘e Kingi Siaosi Tupou ‘uluaki, ‘a e konisitutone, pea kuo tau fononga mai mo ia ‘i he ta'u ‘eni ‘e teau tolungofulu-ma-tolu. Ko e konisitutone ‘eni, kuo ne matu'uaki ‘a e ngaahi ha'aha'a ‘o taimi, pea ‘oku tau kei fakamalumalu mo nonga ai, ‘o a'u mai ki he ‘aho ni.
  1. ‘Oku mahino pe foki kiate kitautolu, ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi kupu ‘o e konisitutone ko ia, kuo pau ke liliu, fakatonutonu mo fakalelei, ke fenapasi mo e faliunga ‘o taimi. ‘I he taimi tatau, ‘oku totonu pe ke tau tokanga ki ha ngaahi liliu, pe fakatonutonu ‘e fai, ke kei malu'i ‘a e uho mo e ‘elito ‘o e konisitutone ko ‘eni, ‘oku ne malu'i ‘etau Tonga, pea fakafaikehekehe'i ai kitautolu, mei he ngaahi matakali kehe.
  1. ‘I he huufi ‘o e Fale Alea ‘o e ta'u ni, na'a ku lave ai ki he fakahisitolia ‘o e to'u Fale Alea ko ‘eni, na'e kamata he ta'u ni. Pea na'a ku pehe ai, ko e to'u Fale Alea faka'osi ‘eni, ‘i he fa'unga lolotonga.
  1. ‘Eiki Sea mo e Hou'eiki, ko e kakai ‘o e fonua, ‘oku tau fiefia kotoa pe, ‘i he fatongia na'e hilifaki ki he ‘Eiki Sea, mo e Hou'eiki ‘o e fale, kuo ‘i ai ‘a e laka ki mu'a, pe kuo tali ‘e he Fale Alea, ‘a e fokotu'u ‘o e komisoni pea ‘e fili mo e kau komisiona, ken au ngaue ki he fakalelei fakapolitikale, mo e konisitutone, ke ne tataki ‘a e fonua ‘i he kaha'u.
  1. Ko e fatongia mamafa mo mahu'inga ‘eni, kuo hilifaki ki he komisoni pea ‘oku tau fakatauange ‘e ‘oatu ‘e he ‘Eiki ha ivi, mo ha mafia kiate kimoutolu, ‘e fe'unga mo tuha, ke fakahoko ‘a e fatongia mahu'inga ko ‘eni. ‘Oku tau fakatauange kotoa pe, ‘e kei ‘i he tumutumu ‘o e fatongia mahu'inga ko ‘eni, ‘a e lelei fakalukufua ki he kakai ‘o e fonua.
  1. ‘Oku ou tui, ko hotau fatongia, ke tau hufia ‘a e fatongia kuo tuku ki he komisoni, ki he fakalelei fakapolitikale, kae'uma'a ‘a e kau komisiona, kuo hilifaki ki ai ‘a e falala ‘a e Pule'anga mo e fonua, ke faka'utumauku ‘enau ngaue, pea ke a'usia ha ola, ‘e tupulekina ai, ‘etau uouongataha, pea ke tolonga ai mo tu'uloa, ‘a e kei Tonga pe ‘a Tonga, ‘o tuputupu'a.
  1. ‘Oku tonu pe foki, ke foaki kakato ‘etau falala ki he ‘Eiki Palemia, pea mo e Pule'anga Tonga, ‘e fai honau fatongia, ke kilala hake ‘a e lelei mo e monu'ia ‘a Tonga mo hono kakai.
  1. ‘Eiki Sea, mo e Hou'eiki, mo e kau fakafofonga ‘o e Kakai, pea pehe ki he ‘Eiki Palemia, mo e Hou'eiki Minisita ‘o e Kalauni, ‘oku ou fakafofonga'i atu ‘a e kakai ‘o e fonua, ‘i he fakamalo lahi ki he ngaahi fatongia kuo mou ikuna ‘i he to'u Fale Alea ‘o e ta'u ni.
  1. ‘Oku ou fakatauange ko e malolo ko ‘eni ‘a e Fale Alea ki he ta'u 2008, ‘e hook ia ko ha taimi faingamalie, ke mou toe tokonaki ai ha ivi, mo ha fa'a kataki mo ha malohi, ‘o teuteu ki ha toe hoko atu ‘a e fai fatongia ‘i he ta'u kaha'u.
  1. ‘Ofa ke mou ma'u ha kilisimasi fiefia mo ha ta'u fo'ou mohu tapuekina mo monu'ia foki.

‘OFA ATU

ENDS
Last Updated ( Monday, 25 July 2011 11:58 )  

Who's Online

We have 295 guests online

PUBLIC ENTERPRISES