Ko e Ngaue kuo Lava!
Tapu mo e "Afio ‘a e Tamai Hevani
Tapu mo e Tu'I ‘o Tonga, Siaosi Tupou V
Tapu mo e ‘Eiki Palemia, ‘Eiki Tu'ivakano
Pea ‘oku kole keu hufanga he ngaahi fakatapu kotoa pe ‘oku fa'a fai atu mei he Fale ni kae ‘ata mo e finemotu'a ni ke fai atu ha fakamalo mo ha fakamatala nounou ‘o fekau'aki mo e ngaahi ngaue lalahi kuo lava ‘o he ta'u 2011, ‘I he Pule'anga.
‘Oku ou ‘uluaki tuku ‘a e fakamalo ki he Tu'I ‘o e Langi ‘I he'ene malu'I mai ‘etau mo'ui ‘o tau toe hokosia ‘a e ta'u fo'ou ko eni 2012 pea ‘oku ou fakatauange ‘e kei tataki ai pe kitautolu ‘e hono Laumalie Ma'oni'oni ‘etau fatongia ‘I he ta'u ni mo e kaha'u na foki, ‘o ne fakaivia, fakamaama mo fakamafana ‘I he'etau fakahoko hotau ngaahi fatongia kehekehe.
‘Oku ou tuku foki mo e fakamalo lotohounga mo'oni ki he ‘Eiki Palemia, Hou'eiki Memipa ‘o e Kapineti, mo e Pule'anga ‘Ene ‘Afio ‘I he ngaahi poupou mo e tokoni kotoa pe ke fakahoko ‘a e fatongia ‘o e Pule'anga ki he kakai ‘o e fonua.
‘Oku ‘oatu foki ‘a e fakamalo ki he Fale Alea ‘o Tonga mo e ngaahi Potungaue kotoa pe ‘a e Pule'anga, ‘I he fakahoko lelei hotau ngaahi fatongia ki he kakai ‘o e fonua ke a'usia ‘a e visone mo e ngaahi taumu'a ngaue ‘a e Pule'anga.
Ko e ta'u 2011 ko e ta'u faingata'a he ko e Pule'anga fo'ou mo e ngaahi fokotu'utu'u fo'ou, mo e laka ‘a e fonua ‘I he fa'unga fakapolitikale ‘oku fo'ou. Na'e lahi ‘a e ngaahi pole na'a tau fehangahangai mo ia. Ka ‘oku tau fakamalo he na'e lava lelei ‘a e ngaahi ngaue lahi mo ma'ongo'onga, neongo ‘oku kei toe lahi ‘a e ngaahi ngafa ke fakahoko ‘I he ta'u ni mo e ngaahi ta'u ka hoko mai.
Na'e fokotu'u ‘e he Pule'anga ha Visone mo ha ngaahi taumu'a ngaue ke fai ki ai ‘a ee tulitulifua, pea teu toe fakamanatu atu pe ‘a e Visone mo e ngaahi kaveinga folau ko ia:
"Ke langa mo faka'ai'ai ha sosaieti ‘oku fakamaau totonu, vahevahe taau mo tupulaki ‘o ta'imalie ai e kakai ‘o Tonga ‘I he mo'ui lelei, melini, uongouongataha mo e tu'umalie ke a'usia ‘enau ngaahi taumu'a."
Na'e fokotu'u leva mo e ngaahi ta'umu'a ola ‘e 9 mo e kaveinga ngaue tokoni ‘e 4 ke ngaue'I'aki ‘a e Visone ko eni:
NGAAHI TAUMU'A OLA
1. Ke kaunga malohi ange ‘a e kakai ‘o e kolo, ‘aki hono fakakau mai ‘a e ngaahi tukui vahenga/kolo/kakai ‘o e kolo ke a'usia ‘enau fiema'u tefito pea vahevahe totonu ‘a e monu'ia ‘o e fakalakalaka.
2. Ke longomo'ui ‘a e takaua ‘a e Pule'anga mo e ngaahi sekitoa taautaha ke ne tataki ‘a e tupu faka'ekonomika, ‘aki ‘a hono faka'ai'ai ha va fengaue'aki leleiange ‘a e Pule'anga mo e ngaahi pisinisi, faka'ai'ai totonu mo hono fakalelei'I ‘a e ngaahi lao mo e tu'utu'uni ngaue.
3. Ke palani'I lelei ‘a e ngaahi ngaue lalahi (infrastructure) ‘aonga mo matauhi ke tokoni ki hono fakalakalaka ‘o e mo'ui ‘a e kakai pea fakafaingofua'I hono fakahoko ‘o e pisinisi, ‘aki hano fakapa'anga fe'unga pea mo fakahoko ‘o e Palani Fakafonua ki he Fakalakalaka ‘o e Ngaahi Ngaue Lalahi (NIIP)
4. Ke lelei ‘a e ngaahi tu'unga ‘o e ako, hono fakamamafa'I ‘a e tefito'I tu'unga ‘o e ako fakalukufua.
5. Ke lelei mo fe'unga ‘a e poto'I ngaue ‘a e kaungaue, ke fenapasi mo e ngaahi faingamalie ngaue ‘I Tonga ni mo tu'apule'anga ‘aki hono fakahoko ‘o e Ako Faka-Tekinikale (TVET) ke toe leleiange
6. Ke fakalakalaka ‘a e tu'unga mo'ui lelei ‘a e kakai - ‘aki hono faka'ai'ai ‘a e fili ki he to'onga mo'ui ‘oku fakatupu mo'ui lelei ‘o tokangaekina mavahe ‘a e ngaahi mahaki ‘oku ‘ikai pipihi (NCD), pea mo fakahoko ‘a e ngaue ki he mo'ui ‘oku lelei, longomo'ui mo tu'uloa.
7. Ke tokangaekina ‘a e anga-fakafonua, ‘atakai ‘oku tu'uloa, tokanga'I mo fakasi'isi'I ‘a e lavelaveili ‘I ha hook ha fakatamaki fakaenatula mo mateuteu ki he feliuliuaki ‘o e ‘ea, ke katoi ‘I he ngaahi palani kotoa pea mo hono fakahoko ‘a e ngaahi polokalama ngaue, ‘aki hono fokotu'u pea mo muimui ofi ki he ngaahi founga ngaue totonu pea mo ha ngaahi founga fealeaalea'aki taau.
8. Ke fa'u ha fa'unga Pule Lelei ange - ke fenapasi mo tefito'I tui ‘o e pule lelei, tali ui, ‘ata ki tu'a pea mo e Pule ‘a e Lao.
9. Ke ma'u ha sosaieti ‘oku hao, malu pea mo ma'uma'ulutua ‘I hono tauhi ‘o e lao mo e maau.
NGAAHI KAVEINGA TOKONI
1. Ke hokohoko atu ‘a e lalaka ki ha pule'anga ‘oku fakapotopoto mo to e lelei ange, ‘aki ‘ene takiekina ‘o hono ngaahi tefito'I fatongia, ngaue vaofi ange, fakahoko fatongia lelei ange, pea mo ngaue lelei'aki ‘a e koloa ‘o e fonua.
2. Ke fakalakalaka ‘a e ‘atakai faka'ekonomika fakalukufua mo e pule'I ‘o e ngaue fakapa'anga kau ai hono fakalelei'I ange ‘a e ngaahi ngaue ki he pa'anga hu mai ke fakapapau'I ‘oku potupotu tatau pea malava ke fakapa'anga'aki ‘a e ngaahi ngaue ‘oku fakahoko atu ki he kakai.
3. Ke fakapapaui'I ‘oku tolonga mo tali ui ‘a e ngaahi Kautaha Pisinisi ‘a e Pule'anga pea ka tuha pea toki fakalele ko ha pisinisi taautaha
4. Ke fakapapaui'I ‘oku faaitaha ‘a e fengaue'aki ‘a Tonga ni pea mo e ngaahi hoa ngaue ki he langa fakalakalaka.
Na'e taki taha fa'u leva ‘e he Potungaue taki taha ‘ene visone mo ‘ene taumu'a ngaue ‘o fakatatau ki he ngaahi kaveinga ko eni, pea vahe'I ‘e he Fale Alea ‘a ‘enau pa'anga ngaue ke fakahoko ‘aki ‘a e ngaahi ngaue ko ia.
‘I he faka'osinga ‘o e 2011, na'e fakahoko ai ‘e he Potungaue Pa'anga ‘a e savea ko hono vakai'I pe ‘oku fefe ‘a e tu'unga ‘o e fakahoko fatongia ko ia. Ko e lipooti ko ia ‘oku lolotonga ngaue ki ai ‘a e Potungaue Pa'anga ke fakama'opo'opo mo tufaki atu ‘I he ‘osinga ‘o e mahina ni. Ka ‘oku ‘I ai ‘a e ngaahi me'a lalahi ‘a e Pule'anga ‘oku ou fie lave kiai:
1. Ko e ‘uluaki na'e lava ‘e he Potungaue Pa'anga ‘o tanaki ‘a e $48.8 miliona ‘o kau ai ‘a e tokoni ‘a e EU ko e $12.8 miliona ‘o fakalaka ia ‘I he taketi ko ia ko e $46.3 miliona mei Siulai ki Sepitema 2011.
2. ‘Oku lolotonga vakai'I mo fakalelei'I ‘a e ngaahi ngaue pisinisi ko ia ‘a e Pule'anga ke toe ma'u mai ai ha pa'anga ‘a e fonua, ‘a ia ‘oku lolotonga fakalelei'I ‘a e Tonga Power ke ‘unu ki he ngaue'aki ‘o e ivi ‘oku toe lava ‘o fakafo'ou, pea kuo fokotu'u foki mo e kautaha ko e Tonga Keipolo ‘aki ‘a e tokoni ‘a e ADB ko e $9.7 miliona, mo e $17.2 miliona mei he Pangike ‘a Mamani ke fokotu'u ‘aki ha keipolo ‘o hoko ki he Southern Cross Cable ke fakalelei'I'aki ‘a e fetu'utaki fakavaha'apule'anga pea ‘oku ‘amanaki ‘e ma'u mei ai ‘a e ngaahi lelei faka'ekonomika mo e fakasosiale ki he kakai ‘o e fonua hange ko e mo'ui ‘a e kakai, ako mo e fakahoko fatongia ‘a e Pule'anga, he ‘evave ange ai mo ma'ama'a ange ‘a e fetu'utaki he internet mo e ngaahi me'a pehe;
3. Kuo kamata mo malava ‘a e konga lahi ‘o e fokotu'utu'u fo'ou ‘o e ngaue fakapule'anga ke toe lelei ange mo vave ange ‘a e fakahoko fatongia ki he kakai ‘o e fonua, ‘a ia ‘e toe lelei ange ‘a e ngaue ‘a e pule'anga, fakasi'isi'I ange ‘a e fakamolee, mo e movetevete ‘a e ngaue.
4. Kuo loto foki ‘a e Pule'anga ke fokotu'u ha Komisoni ki hono siofi ‘o e faihala ‘I he fonua. Ko e ‘Ofisi ko ia ‘o e Va mo e Kakai ko ia ‘e ngaue'aki ke fokotu'u ‘a e Komisoni ko eni.
5. Na'e kamata ‘I ‘Okatopa ‘o e 2011 ‘a e fa'u ‘o e tu'utu'uni ke tau'ataina ‘a e fakamatala ke mahino ‘oku tukupa ‘a e Pule'anga ke ‘ata ki tu'a ‘a e ngaue pea taliui foki ki he kakai ‘o e fonua.
6. ‘Oku ‘osi mahino ‘a e feinga ke mo'ui lelei ‘a e kakai ‘o e fonua pea ‘I ai ‘a e ngaahi ngaue lalahi kuo ‘osi kamata pea ai ‘a e fetokoni'aki mo e ngaahi kautaha fakapasifiki mo fakamamani lahi ke tau fetokoni'aki ke ngaue'I ke a'usia ‘a e feinga koeni.
7. Ko e fu'u ngaue lahi ‘oku lolotonga fakahoko ki hono fakalelei'I ‘o e ngaahi hala ‘I Tonga ni, ‘o kau ai ‘a e halafakakavakava ‘I Vaipoa ‘I Vava'u, pea mo hono fakalelei'I ‘o e ngaahi mala'e vakapuna ‘I Tongatapu ni, Vava'u, Ha'apai mo ‘Eua. ‘Oku kau foki heni ‘a e ‘u ngaue ki he ngaahi hala ke faingofua ange ai ‘a e fetukutuku ‘o e kakai ka hoko ha ngaahi fakatu'utamaki fakaenatula ‘o kau ai ‘a e langa'o ha ngaahi hala fakakavakava.
8. ‘Oku lolotonga fai foki ‘a e ngaue lahi ke feinga'I ke holoki ‘a e totongi ‘o e lolo pea mo ‘unu ki ha ma'u'anga ivi ‘oku malava ‘o fakafo'ou, ‘a ia ‘oku kei ngaue pe ‘a Tonga ni ‘I he'ene palani ngaue ki he Ma'u'anga Ivi pea kuo fili foki ‘a Tonga ki he Kosilio fakamamani lahi ki he Ma'u'ana Ivi. ‘Oku fakafo'ou, ‘a ia na'e ‘uluaki Faama ki he Ivi mei he La'a ‘e fokotu'u ‘I Popua pea ‘e lava ai ‘o ma'u mei ai ‘a e 4% ‘a e ma'u'anga ‘uhila ‘a Tongatapu.
9. Na'e lava foki ‘o fokotu'u ha Komiti Tu'uma'u ‘e 7 ‘a e Fale Alea ‘a ia ‘oku toe temokalati ange ‘a e ngaue ‘a e Fale, ‘I he mahino ‘oku toe tokolahi ange ‘a e kau memipa ‘o e Fale ‘oku kau katoa ‘I he ngaue ‘a e Fale. Ko e konga pe eni ‘o e fakalelei fakapolitikale ‘oku tau lolotonga ngaue ki ai.
10. ‘Oku lolotonga malohi foki ‘a e ongo Potungaueki he Ako ki hono fakahoko ‘a e fatongia ako ‘I he fonua ke mahino ‘oku tau ma'u ha kaha'u ‘oku nau poto faka'atamai fe'unga, lotolelei, mo loto lahi fe'unga pea nau toe ma'u mo e poto'I ngaue foki mo fakatekinikale ke nau fakahoko ‘a e ngaahi ngaue fakalakalaka ‘a e fonua kae lava ‘o a'usia ‘a e Visone mo e ngaahi taumu'a ola ‘oku tau feinga ki ai.
11. ‘Oku mahino foki mei he poupou ko ia ki he ‘Ikale Tahi ‘a e fu'u ivi ‘oku lava ‘e he kakai ‘o e fonua ke teke'I ‘aki ha ngaue mo ha taumu'a kapau te tau ngaue fakataha, tui tatau, mo loto taha ke fakahoko ‘a e ngaue koia. Ko e laumalie ko ia ‘o e ngaue fakataha ko e laumalie ia ‘oku langa'aki ‘a e fonua pea tau ngaue ai ‘I he Pule'anga ke fakahoko ‘aki hotau ngaahi fatongia ki he kakai ‘o e fonua.
‘I he laumalie ko ia ‘o e ngaue fakataha mo e fetokoni'aki ‘oku ‘oatu ai ‘a e kole ki he kakai ‘o e fonua, kau ngaue fakapule'anga pea mo e kau faiako hono katoa ‘I Tonga ni, ‘oku mahino ‘aupito ‘a e to lalo ‘a e ‘ikonomika mo e lahi faufaua ‘a e ngaahi kavenga ‘oku tau fuesia. Ko e kole ia ‘oku tau fai ki he Poate Vahenga Malolo. ‘Oku ou tui au ‘oku ‘osi mahino ‘aupito pe ‘a e ngaahi me'a kuo fokotu'utu'u mai ‘e he Poate ke tokoni'I ‘aki hotau ngaahi faingata'a'ia pea mo malu'I'aki hotau kaha'u ‘I ha'a tau nofo atu mei he ngaue. Pea ‘oku lolotonga fai pe ‘a e ngaue ‘a e Poate ki he ngaahi kole koia ‘oku tau fakahoko.
‘Oku ‘ikai keu fakaikai'I ‘e au ‘a e totonu mo e tau'ataina ‘a e took taha ke tala hono loto, ke lea'aki ‘ene fakakaukau. Ko e kole p eke toe fakapotopoto ange ‘etau sio ki he anga ‘o e mo'ui ke palanisi ‘a e fiema'u lolotonga mo e fiema'u ‘a e kahau'.
‘Oku ou fakatauange te tau ma'u ha ta'u fonu ‘I he fiefia mo e monu'ia, pea tau tuku ‘a e ngaahi me'a o e kuohili ki mui ka tau hanga atu ki ha kaha'u ‘oku tau kau fakataha ‘I hono fakakaukau'I mo hono ngaue'I ki he lelei fakalukufua mo e monu'ia ‘a kitautolu hono kotoa.
Hange koe lau ‘a e Tangata Fa'u Saame:
Vakai hono ‘ikai lelei pe ‘ikai sai
Ke nonofo ka kainga ‘o fakataha foki.
Tu'a ‘ofa atu.
NGATA'ATA
Tatau ‘o e Me'a ‘a e ‘Eiki Minisita Ako, Kakai Fefine moe Anga Fakafonua, Hon. Dr. ‘Ana Taufe'ulungaki.
Tukuatu ‘e he: Potungaue Fakamatala mo e Fetu'utaki, Nuku'alofa, 2012.
