Home / THE PUBLIC SERVICE / 14 Govt. Ministries / Prime Minister's Office / Information & Communications / Me'a 'a Hon. 'Eseta Fusitu'a 'i he Konifelenisit ITU hono 18

Me'a 'a Hon. 'Eseta Fusitu'a 'i he Konifelenisit ITU hono 18

E-mail Print PDF

5 'Okatopa, 2010  Ko e me'a 'a Hon. 'Eseta Fusitu'a, Minisita ki he Ngaahi Fakamatala mo e Fetu'utaki 'o e Pule'anga Faka-Tu'i 'o Tonga 'i he Konifelenisi hono hongofulu-ma-valu 'a e Ngaahi Pule'anga Memipa 'o e 'Iunioni Fakavaha'apule'anga ki he Fetu'utaki Faka-Tekinikale (ITU) 4-22 'Okatopa, 2010, Guadalajara, Mekisikou, 'a ia na'e fakahoko 'i he 'aho 5 'Okatopa, 2010.

Tapu mo e Sekelitali Seniale ‘o e ‘Iunioni Fakavaha'apule'anga ki he Fetu'utaki Faka-tekinikale' (ITU),

Tapu mo e Hou'eiki Minisitā mo e Kau Taki ‘o e Kau Fakafofonga ‘o e Ngaahi Pule'anga',

Tapu mo e Hou'eiki Fakafofonga' pea mo kimoutolu kotoa pē ‘oku me'a mai ki he Konifelenisi ni.

‘I he ‘aho ni,  ‘oku ongo'i koloa'ia  makehe ‘a e Pule'anga Faka -  Tu'i ‘o Tonga',  ke tu'u ‘i he ‘ao ‘o e Palesiteni pea mo e Kau Taki Mā'olunga ‘o e ‘Iunioni Fakavaha'apule'anga ki he Fetu'utaki Faka-tekinikale' (ITU), pea mo e fakataha ‘eiki ‘a e Kau Taki Fakafonua ‘o e ngaahi ‘Ōfisi Tekinolosia ‘o e Fakamatala' mo e Fetu'utaki' (ICT) ‘i māmani', ‘i he Konifelenisi Hono Hongofulu - Mā - Valu ‘a e ITU.

‘Eiki Sea mo e Hou'eiki Konifelenisi, ‘ofa ke ‘atā ke u fakahoko atu kia kimoutolu kotoa, mei he ‘ōseni ‘o e Pasifiki  Tonga', ‘a e talamonū fiefia mo e  faka'apa'apa lahi  mei he Pule'anga mo e Kakai ‘o e Pule'anga Faka Tu'i ‘o Tonga', kae'uma'ā ‘a ‘emau hū tōtōaki, ke hokohoko atu  ‘a hono fakakoloa mo hākeaki'i, ‘ehe ngaahi kaveinga  ‘oku alea'i ‘i he fakataha ‘eiki ni,  ‘a e mo'ui ‘a e kakai kotoa ‘i māmani',

‘Oku ou fie tānaki atu foki ‘a e talamonū makehe ‘a Tonga ki hono kaungā‘api fakafeitu'u ko ia ko Tīmoa Hahake ‘i he'ene hoko ko ia ko e Pule'anga Mēmipa fo'ou taha ‘o e ITU.

Hou'eiki Konifelenisi, na'e tu'utu'uni ‘e he Fakataha Mā'olunga ‘a e Sosaieti Fakamatala' (WSIS), ‘i he'enau talaki  ‘a e Ngaahi Fakakaukau Tataki mo e Palani Ngāue Fakamāmani Lahi ki he ICT, ‘a e tukupā ‘a e Sosaieti'  ke ne fakatoka ha makatu'unga pau ki hono fakaola ‘o ha fa'unga ngaluope te ne makupusi mo'oni ‘a māmani, ‘o fakataumu'a ki he kau kātoa kae'uma'ā ‘a e fakalakalaka', ma'ae tokotaha kotoa .  Hangē pe ko ia ‘oku mea'i ‘e he fakataha ‘eiki ni, ko eni ia ‘a ‘etau ngaahi tukupā fakaemāmani lahi' , pea ‘oku toe fenāpasi foki pea mo e ngaahi Taumu'a Fakalakalaka ‘o e Mileniume' (MDG).

‘I he faingamālie ni, ‘oku ou fie fakahoko atu foki ki he Pule'anga mo e Kakai ‘o e Ngaahi  Siteiti  Fakatahataha ‘o Mekisikou' pea mo e kolo fakahisitōlia ko eni ko  Guadalajara,  ‘a e fakamālō mātu'aki hounga‘ia mo'oni  ‘a Tonga tu'unga ‘i he talitali kāfakafa mo fakamāfana ‘o ‘etau konifelenisi ni.  ‘I he hili ‘a ‘ete mamata mo fanongo tonu ki hono fakaava ‘ehe Palesiteni ‘o Mekisikou', ‘a e Konifelenisi ni ‘aneafi',  ko ‘ene visone ki he Polokalama ICT pea mo e ngaahi ma'alali kuo ikuna'i ‘e he Pule'anga Lahi ko Mekisikou', ‘i he'eku vakai ‘a'aku', ‘oku ne fakatupu ha laumālie  fakalotolahi makehe ki he'etau konifelenisi', pea ‘oku ou kole heni ki he Kau Fakafofonga mā'olunga ‘o e Pule'anga ‘o Mekisikou', ke nau toki fakahoko atu mu'a ‘a e talamonū mo e fakamālō loto hounga'ia mo'oni ki homou Pule'anga' pea mo homou Kakai'.

Pea ‘oku ou laukau'aki ke u fakahoko atu ‘a hono taIi ko ia ‘e he Fakataha ‘a e Hou'eiki Minisitā ICT ‘o e Pasifiki', ‘aia na'e talitali ‘e Tonga ‘i Sune ‘o e ta'u ni', ‘i he malumalu ‘o e ‘Ofisi Fakasekelitali ‘a e Komiunitī Pasifiki' (SPC),  ‘a e Alangafale Ngāue ki he Fakalakalaka ‘o e ICT ‘i he Pasifiki'.   Fakatatau ki he Tu'utu'uni ‘a e WSIS, ko e tohi fakahisitōlia ko eni' ‘oku kānokato ai   pea mo e ngaahi tokanga makehe ‘a e ‘Otu  Pule'anga Pasifiki', ‘o ne hoko ai ko e makamaile mahu'inga ‘i he mape fononga ‘a e ICT he Pasifiki', ki he kaha'u'.

Hange pē ko ia ‘oku mea'i ‘e he Hou'eiki Fakafofonga ki he Konifelenisi', ko e fakaofo ‘o e vave mo e fakalakalaka ‘i he ICT, kae'uma'ā ‘a e fakatupulekina ‘o honau ngaohi' pea mo ‘enau faingamālie',  ‘oku ‘ikai ala fakatataua  ‘a ‘enau fakalakalaka, fakafōtunga ngofua, mo e faka'atu'i ‘a e totongi ‘o e fetu'utaki', ‘i he vā ‘o e kakai', fakalūkufua. Kuo malava eni ‘a e māmani' fakalūkufua, ke nau fetu'utaki, ‘i he ‘initaneti pe ko e telefoni to'oto'o, ‘a ē ‘oku ki'i faka'atu'i ange ‘a hono totongi', pea mo e ngaahi feitu'u lingolingoa mo mama'o', kae'uma'ā ‘a e Komiunitī Fakavaha'apule'anga' fakalūkufua. Pea kuo hanga ai ‘e he ‘ēpoki fo'ou ko eni' ‘o toe fakafaingamālie ange mo liukava ‘a e tu'unga taau ‘o e mo'ui' ‘i māmani kātoa, pea ko e ngaahi mana ko eni ki he fa'ahinga ‘o e tangata', ‘oku tonu ke ‘oua na'a teitei faka'api'i pe fakapukupuku'i.

‘I he taimi tatau, hangē pe ko ia na'e fakatokanga'i kimu'a',   neongo ko hotau ngafa ke longomo'ui mo kaukaua ‘a e hoko atu ‘a hono paotoloaki ‘o e ngaahi fakalakalaka faka - tekinolosia ko ia kuo ne ‘unuaki ki mu'a ‘a e tu'unga ‘o e mo'ui ‘a hotau kakai', kā kuo toe fakafatongia ‘aki foki kitautolu pea mo hono fakatoka ‘o e makatu'unga, pea mo hono paotoloaki ‘o ha fa'unga ngaluope ‘oku taumu'a ki he fakalakalaka' mo e kau kātoa'.  Sinoeme'a, ko e fakatokanga eni, kuo pau ke tau fakapapau'i ‘e ‘ikai ke  hanga ‘e he ngaahi ola lelei ‘o e Liukava Fakatekinolosia ‘o e ICT, ‘o teke'i ki tu'a ‘a hotau natula fakaetangata'.

Ko e fatongia mātu'aki mahu'inga ‘aupito eni.  ‘Uluaki', ‘oku ne fakamanatu mai ke tau ‘oange ‘a e faingamālie ki he ngaahi tekinolosia totonu' pea mo honau ngaahi totongi, ‘o tatau pe ki he tu'umālie' mo e tu'utāmaki', ki he Pule'anga Fakalakalaka' mo e Pule'anga kei langalanga hake', pea ki he ngaahi uhouhonga ‘o e tupu tokolahi ‘a e kakai' ‘i māmani', pea mo e ngaahi pule'anga ‘oku tokosi'i ange mo tu'u mavahevahe faka-siokālafi'.  ‘Oku ne toe fakamanatu mai, ko e tekinolosia' ko e me'angāue pē ia ‘a e tangata', ka ‘oku ‘ikai ko hono  pule', pea ‘oku pau ma'u pē ke alāanga pea mo e fa'ahinga ‘o e tangata'.

Ko e taumu'a ‘a Tonga ki he ICT, : " Ke kilala ‘a e fakahoko fatongia ‘a e sekitoa', ke fakapapau'i ‘e tofuhia ‘a e ‘Otu Tonga'  ‘i he fakafehokotaki fakalotofonua mo fakavaha'apule'anga ‘o e Tekinolosia Fakamatala mo Fetu'utaki' ke hakeaki' ‘a e tu'unga taau ‘o e mo'ui, a'usia faka-siokalafi ‘o e sēvesi, mafeia ‘a hono totongi, mo malava ke a'usia ‘a e sēvesi fo'ou'. "

Me'a mālie pē, Hou'eiki, ‘oku ou tui pau te mou tui tatau mo au, ko e ngaahi tefito'i fakakaukau eni ‘oku ne ue'i ma'u pe ‘a e loto ‘o hotau Kau Taki fakafonua mo fakapule'anga', ‘o hangē ko kimoutolu ko ia ‘oku me'a heni he ‘aho ni,  Pea ko ia ‘oku tau mātu'aki mateuteu lelei ke tau toe tokangaekina ‘a e pole mahu'inga taha ko eni'.

Fakatatau ki he ngaahi kaveinga ngāue ko eni', ‘oku ou fie fakahoko atu na'e laka hake ‘i he peseti ‘e 200, ‘a e holo ‘i he totongi ‘o e meimei kotoa ‘o e ngaahi sēvesi ICT ‘i he ‘otu Tonga',  ‘i he lolotonga ko ia ‘o e fuofua ta'u ‘e nima ‘o hono fakahoko ‘o e tu'utu'uni ngāue ko eni'. ‘I he taimi tatau na'e fakaofo ‘a e hiki peseti ‘e 300 ‘a e lahi ‘o e ngaahi telefoni to'oto'o' pea mo e tokolahi ‘o e kau ngāue'aki ‘o e ‘initaneti'.  Ko e ngaahi sitetisitika ni ko e fakamo'oni mahino ia ‘o e ngaahi ola lelei ‘o e ICT kuo ne fakakoloa ‘a e mo'ui ‘a e kakai ‘o Tonga', pea ‘e hokohoko pehē atu ai pē ‘i he kaha'u'.

‘I he tu'u fakatekinikale', ko e kotoa ‘o e ngaahi ola ko eni' ‘oku fakatefito ia ‘i he fakafalala kakato  ‘a Tonga ki he fetu'utaki makatu'unga ‘i he satelaite'. Ka ‘i he taimi ni ‘oku lolotonga fakahoko ‘e he Pule'anga ‘o Tonga', ha ngāue ki hono alea'i ‘o e langa ha fa'unga fetu'utaki keipolo.  ‘I ha kakato ‘a e ngāue ni, ‘e toe hiki hake ai pē ‘a e tu'unga fakahoko ngāue ‘a Tonga' pea mo malava ke ne ta'imālie ‘i he ngaahi monū'ia ta'efakangatangata ‘o e ICT.

Ka na'e ‘ikai ke mei a'usia ‘e Tonga ‘a e ngaahi ola ko eni' ‘o kapau na'e ‘ikai ha tokoni mei he ngaahi pule'anga mo e kautaha fakavaha'apule'anga'. Ko ia ai ‘oku ou fie faka'ilonga'i ‘i he lekooti', ‘a ‘emau fakamālō loto hounga'ia mo'oni ki he ngaahi tokoni kāfakafa kuo mau lavengamālie ai ‘o hangē ko ai mei he Kautaha Fetu'utaki Fakatekinikale ‘a ‘Esia mo e Pasifiki' (APT), ‘Ofisi Fakafetitu'u ‘a e ITU ‘i Bangkok, ‘Ofisi Fakasekelitali ‘a e Komiunitī Pasifiki' (SPC), pea pehē foki ki he ngaahi tokoni mei homau ngaahi Hoangāue Fakalakalaka'.

‘Oku ou fie ngāue'aki ha fakatata pē ‘e taha.  ‘I Sepitema  2009, na'e uesia lahi ‘ai ‘a homau motu mama'o ko ia ko Niuatoputapu', ‘i he hake ai ‘a e tsunami fakalilifu. Tupu mei he ngaahi palopalema mo e tōnounou fakatekinikale',  na'e uesia lahi ‘aupito ‘a e fetu'utaki mo e motu ni, he letiō mo e telefoni. Mālō pea mo e polokalama tokoni ‘a e ITU ki he fakaakeake ‘i he hili ha fakatamaki fakaenatula', ne ma'u mai ‘o fokotu'u', ‘o malava ai ke fetu'utaki ‘a e kāinga Niuatoputapu' pea mo e kakai he ngaahi tapa kehekehe ‘o Tonga', pea pehē foki ki honau ngaahi kāinga ‘i muli‘.

Hou'eiki  Konifelenisi,  koe'uhi ko e mita nounou', ko e tu'utu'uni tataki ia ‘o ‘etau Konifelenisi  Fakaemāmani Lahi mahu'inga taha ko eni', koia ai ‘oku ou fie fakafofonga'i  atu ki he ‘Eiki Sea', Sekelitali Seniale ‘o e ITU, pea mo e ‘Ofisi Fakasekelitali', Kau Fakafofonga Ma'olunga mei he ngaahi Pule'anga Memipa ‘o e ITU, kae tautautefito ki he Pule'anga pea mo e Kakai ‘o Mekisikou',  ‘a e talamonū mo e fakatauange mei he Pule'anga Faka-Tu'i ‘o Tonga', ke tau a'usia ha Konifelenisi ola lelei pea mo malu foki mo ‘etau foki ki hotau ngaahi fonua'.

‘Oku ou fakamālō atu ki ho'omou me'a mai ‘o a'u ki he aofangatuku ‘o e fakahoha'a ni.

Tu'a ‘ofa atu.

NGATA'ANGA

Mei he: Potungaue Fakamatala mo e Fetu'utaki, Nuku'alofa, 2010. Liliu Faka-Tonga 'e Lupe 'Ilaiu.

Last Updated ( Tuesday, 14 June 2011 00:06 )  

Who's Online

We have 291 guests online

PUBLIC ENTERPRISES