Home / THE PUBLIC SERVICE / 14 Govt. Ministries / Prime Minister's Office / Information & Communications / Hon. 'Eseta Fusitu'a: me'a lalahi 'e tolu(3) kei puputu'u ai e Kakai

Hon. 'Eseta Fusitu'a: me'a lalahi 'e tolu(3) kei puputu'u ai e Kakai

E-mail Print PDF
19 'Aokosi, 2010. Polokalama ‘a e Potungāue Fakamatala mo Fetu‘utaki na‘e faka‘eke‘eke ai ‘a e ‘Eiki Minisita, Hon. ‘Eseta Fusitu‘a, ‘e Nanise Fifita, he efiafi Tokonaki, 7 ‘o ‘Aokosi 2010 he Televisone Tonga.

(1) Vahenga Fale Alea ‘o e Kau Memipa mo e Hou‘eiki Minisita.
(2) Fakalao ‘a e toho Penisoni ‘a e Fale Alea pe ‘ikai ?
(3) Lohiaki‘i ‘e ha Memipa ‘a e Fale Alea ! Koeha hono iku‘anga ?


(1) VAHENGA KAU FALE ALEA MO E HOU‘EIKI MINISITĀ

NANISE : Mālō mu‘a e Laumalie ‘a Hou‘eiki mo e lelei ‘a e Tonga kotoa pe. Ko e kole aipe keu hūfanga he ngaahi fakatapu kae ‘atā ke fakahoko atu ‘a e Polokalama ko ‘eni pea mo e ‘Eiki Minisitā ‘o e Potungāue ki he Ngaahi Fakamatala pea mo e Fetu‘utaki, Hon. ‘Eseta Fusitu‘a pea ‘oku ‘oatu heni ‘a e talitali lelei koe ki he Polokalamá ni.

Hangē pe koia ko e ngaahi kaveinga kuo fai ki ai ‘a e ngaahi feme‘a‘aki ‘i he Fale Alea pehē foki ki hono tuku atu ‘i he ngaahi Mitia ‘i he ngaahi founga kehekehe ‘a e mahu‘inga ko ia ke fai ha femahino‘aki ‘o fekau‘aki mo e ngaahi founga ngāue ‘oku fakahoko ‘i he ngaahi fungavaka kehekehe pe ‘i he Pule‘anga pea hangē pe ko e Fale Aleá.

‘Aia ‘oku tokanga e polokalama e efiafi ni ki he ngaahi founga ngāue ‘oku mahu‘inga ‘a e ngaahi mo‘oni‘i me‘a ki he anga koee tuku‘au mai e ngaahi ngāue ‘aia kuo‘osi fakatoka pe talu mei fuoloa. ‘A ia ‘i he polokalama ko eni ‘e fai ai ‘a e tokanga, mahalo ‘oku sai ‘Eiki Minisitā ke fai ange ‘a e tokanga ke ta kamata‘aki ‘a e vahenga ko ‘eni ‘a e kau Minisitá ‘i he Kapineti ‘i he tu‘u ko iaa, koehā e founga angamaheni ‘oku fakahoko‘aki ‘a e ngaahi ngāue ko ia ki he vahenga ‘a e kau Minisitá? Mālō...


FAKAMAHINO ‘O E KEHEKEHE E VAHENGA FALE ALEA MO E KAU MINISITĀ

‘ESETA: Sai, Mālō ‘aupito Nanisé. Pea ‘oku ou kole keu hūfanga aipe Hou‘eiki he ngaahi tala fakatapu maheni ‘o e Televisone mo e Letiō Tongá kae ‘atā ke tau kaunga ‘inasi ‘i he fo‘i fatongia ko ia ‘o e efiafí ni. ‘Oku mo‘oni ‘aupito Nanisē, ko e taha homau tefito‘i fatongia, ke mau fakamahino‘i ki he Hou‘eiki mo e kakai ‘o e fonuá, ‘a e ngaahi me‘a ko e founga ngāue he ‘e tokoni leva ia ki he‘enau me‘a mai koee mo ‘enau fakakaukau‘i ‘o e ngaahi ‘ū fakamatala koē ‘oku nau ma‘ú. ‘A ia kapau ‘oku tau pehē ko e tokanga ‘eni ki he founga ngāue koee felave‘i pea mo e vahenga ‘o e kau Minisitā ‘i he ‘ahó ni.

Ko e ‘uluaki pe, ka foki ‘etau manatu ki he ta‘u ‘e 2 pe 3 kuohilí ‘o fai atu ai ki mu‘a, na‘e pehé ni e vahenga koee ‘o e Hou‘eiki Minisitā pea mo e Hou‘eiki Fale Aleá. Ko e Hou‘eiki Minisitā na‘e ‘i ai leva honau vahenga na‘e ui ko e vahenga Pule‘anga, ‘a ia ma‘u hangatonu ia ‘i he Budget faka-Potungāue. Pea ‘iai leva konga honau vahenga na‘e ui ia ko e vahenga faka-Fale Alea ‘a ia na‘e ma‘u hangatonu ia mei he vouti ‘a Fale Alea. Pea ko e Hou‘eiki Mēmipa leva ‘o e Fale Alea, ma‘u kakato ‘enau vahenga mei he vouti ‘a Fale Aleá.


KOEHĀ E BASIC MO E NGAAHI ALLOWANCE MOE OVERTIME MOE TOTONGI RENT?

Ko e me‘a leva hono ua, ko hono vahevahe ‘o e ‘u vahenga ko ia. ‘I he tukunga koee vahenga ‘o Fale Alea ne ‘i ai leva e sino‘i vahenga na‘e ui ko e Basic pea ‘i ai leva mo e ngaahi ‘u monū‘ia kehekehe. Ne ‘i ai leva pea mo e Allowance ki he totongi me‘alele, ‘i ai e Allowance ki he totongi Rent pea ‘i ai mo e Allowance ki he vahenga fakafeitu‘u fili, pea ‘i ai leva pea mo e me‘a ko e ‘ovataimi (overtime). ‘A ia ‘oku tau pehe leva ‘oku konga 4 e vahenga faka-Fale Aleá.

Ko e Hou‘eiki Minisitā ko e fo‘i konga 4 ko ia ‘o e vahenga faka-Fale Aleá ne ‘ikai ke nau ma‘u kotoa e fo‘i 4 ka na‘a nau ma‘u e Basic. ‘A ia ko ‘etau pehe leva ko e ongo konga lalahi leva ‘e 2 ia ‘onautolu ia, ‘uluaki ko e tefito‘i vahenga faka-Minisitā ma‘u he Potungāue, ua ko e basic Fale Alea na‘e ma‘u mei Fale Alea pea toki tanaki leva ki ai ‘a e ‘ovataimi (overtime). Na‘e ‘ikai ke nau allowance fakame‘alele pea ‘ikai ke nau allowance fakanofo‘anga pe allowance fakafeitu‘u fili, ne ‘ikai kau e fo‘i 3 ko ia.

Pea ‘i he ta‘u kuo‘osi leva ‘i ai leva e tu‘utu‘uni ‘a e Fale Aleá pea mo e Pule‘anga kuo fu‘u fakahela pea fihifihi ‘a e ‘ai koē ke to e kau ‘a e vahenga faka-Minisita mei Fale Alea, ‘oku sai hono to‘o ‘o ‘ave katoa ‘a e ‘u vahenga ki he vahenga faka-Minisitá. ‘A ia leva ko e vahenga faka-Minisitā, ko e tefito‘i vahenga pea tanaki atu leva ki ai ‘a e kongokonga pe koē vahenga faka-Fale Alea na‘e ngofua ke nau ma‘u. ‘A ia ko e fomula(formular) ia felotoi e Fale mo e Pule‘anga ke pehe.


PETER SALWAY: KE T$55,000 KAU MEMIPA FALE ALEA KAE T$80-T$90,000 KAU MINISITA ?

‘I he taimi tatau na‘e ‘i ai foki mo e tu‘utu‘uni e Fale Alea mo e Pule‘anga ke ‘omai e tokotaha ko Peter Salway, 2006 ‘ape ‘o fekau ke ne hanga vakai‘i ‘a e tu‘unga vahenga koee ‘o e Kapineti mo e tu‘unga vahenga ‘o Fale Alea ‘o makatu‘unga ‘i he ngaahi tefito‘i me‘a koee ‘oku makatu‘unga ai e me‘a ko hono fika‘i ‘o e vahenga. Pea ha‘u leva ‘a Salway ‘o ne fai e fo‘i ngāue ko ia pea ne ‘ave ‘ene lipooti ki he Fale Alea na‘e peesi ‘e 40 ‘a e lipooti ko ia. Pea ko e fakanounou pe, ko ‘ene fokotu‘u koee ki he vahenga ‘o e Fale Alea ‘a ia kuo mea‘i katoa pe foki ‘e Hou‘eiki.

‘Oku ‘i ai e tefito‘i mo e mo‘oni‘i me‘a ia ‘oku tu‘unga ai ‘a e fika‘i ‘o e me‘a ko e vahenga; ‘a ia koeha ‘a e fatongia ‘oku ke fai ? Koehā e loloa ho‘o ngaue ? Koeha e houa ‘oku ke ngaue ai ? Ko e ngaahi tefito‘i components ia ‘o e vakai‘i ‘o e vahenga. ‘I he vakai‘i koee ‘e Peter Salway ‘a e vahenga ‘o Fale Alea, ko e sino‘i vahenga na‘a ne fokotu‘u mai ‘i ai ko e $35,000 ki he kau Memipa. Ko e tefito‘i vahenga leva ne ‘omai ‘e Peter Salway ‘i he lipooti tatau ki he Kapineti, ko e $80,000 ki he $90,000. Ko e ‘osi koē ‘a e ‘omai ‘a e lipooti ‘a Peter Salway pea pau leva ke ‘ave ‘a e ‘u fokotu‘utu‘u ko ia ki he founga ngaue ia ‘a e Pule‘anga, ‘a e Executive.

Ko e fokotu‘u ee ‘a Peter Salway, ‘omai ke vakai‘i leva ia ‘e he sino ko e Kapineti pea mo e Fakataha Tokoni. Vakai‘i leva ia ‘e he Kapineti mo e Fakataha Tokoni, Sepitema 2008 pea nau tali ‘a e fokotu‘u koee ‘a Peter Salway. ‘A ia ko e vahenga koee na‘e fokotu‘u ‘e Peter Salway ko ia pe ia na‘e tali ‘e he Kapineti mo e Fakataha Tokoni ‘i he 2008. Pea ‘i he 2009 leva, na‘e to e ‘omai leva ki Fale Alea ‘a e fokotu‘u tu‘utu‘uni ‘a e Minisita Pa‘anga felave‘i pe mo e vahenga tatau.


KO E FOKOTU‘UTU‘U VAHENGA ‘A SALWAY NE TALI ‘E HE FALE ALEA MOE PULE‘ANGA

Ko e ‘u sino‘i fika pe koee ‘a Salway, sino‘i fika pe ia na‘e tali ‘e he Kapineti mo e Fakataha Tokoni, sino‘i fika pe ia na‘e ‘omai ki Fale Alea ‘o toe ‘omai pe mahalo ko e tupu koee he ‘i ai fanga ki‘i ‘u paaki ta‘emahino ki he me‘a ko ia, ‘o ‘omai ki Fale Alea pea fakamahino lelei ‘i Fale Alea ko e makatu‘unga ee ‘o e ‘u fikaa. Pea ‘i he ‘omai koee ki Fale Alea na‘e toe paasi ‘i Fale Alea mo e ‘u fika tatau tofu pe ko ia.

NANISE: ‘A ia ne fokotu‘u mai ‘e Salway?...

‘ESETA: ‘A ia na‘e fokotu‘u koee ‘e Salway pea ko ia koee na‘e tali he Kapineti mo e Fakataha Tokoni, na‘e toe tali ia he Fale Alea ‘aho 23 ‘o Sune, ta‘u kuo‘osi ‘a ia ‘oku ha eni he peesi 80 ‘o e Miniti fika 14 ‘o e Fale Alea, Hou‘eiki; peesi 80 Miniti fika 14 ‘o e 2009, ‘oku ha ai ‘a e tu‘utu‘uni ko ‘eni. Ko e me‘a eni ‘oku mahu‘inga ai e tu‘utu‘uni ko ‘eni, ko ho‘omou mea‘i pe ia ‘ikai ke mou toe hoha‘a mai moutolu ke ‘oatu ‘e hai ‘a e ‘u fakamatala.

Ko e to e me‘a ‘e taha te mou lava ma‘u mei ai ko e Website ‘a Fale Alea, ‘a ia ko e Website ‘a Fale Alea ‘oku ‘asi ai katoa e ‘u debate ko ia ‘i Fale ka ‘oku fa‘a ta‘efakafiemalie pe taimi ni‘ihi ho‘omou me‘a ki ai he kuo mou ongosia he kumi, kumi, kumi ha me‘a ee. ‘A ia mahalo ko e ki‘i me‘a ia kou lava ‘o tokoni atu ai ‘i he efiafi ni. Ko e kaveinga ko ‘eni ‘ene hu ki Fale Alea, te mou ma‘u ia he peesi 80 Miniti fika 14, ‘aho 23 ‘o Sune 2009.

HIKI NIMA ‘O LOTO KIAI ‘A ‘AKILISI MO E KAU FAKAFOFONGA MO E KAU MINISITA.

‘A ia Nanise kapau ko e issue ko e mata‘ifika koee ‘o e vahenga pea mo hono founga fakamafai, ko hono ‘u mo‘oni‘i me‘a katoa ee. Pea ko e taimi koee na‘e fakahu ai ki Fale Alea, manatu‘i foki kuopau ke fai e hiki nima pea te mou toe me‘a pe ‘e Hou‘eiki ki he Miniti ko iaa, na‘e hiki nima ki heni e kau Fakafofonga ‘o e Kakai hange ko ‘Akilisi Pohiva, ‘Etuate Lavulavu, Feinga ‘Iloa pea pehe mo e Hou‘eiki Minisita mo e Hou‘eiki Nopele. ‘A ia kuo mou me‘a mai pe ‘osi alea‘i kakato, hiki nima, pea na‘e ‘ikai ke ‘i ai ha fakaha loto ki ai. NANISE: ‘O ha ta‘efiemalie?...

‘ESETA: ‘O ha ta‘efiemalie ki ai. Ko e me‘a mahu‘inga ‘aupito ‘eni ke mea‘i ‘e he kakai kapau ‘oku kei fai ha talanga‘i pea sai pe ia tau‘ataina pe ia kehe pe ke mea‘i he kakai ‘a e ‘u mo‘oni‘i me‘a ko ‘eni. ‘A ia ‘i he fatongia ko ia ‘omautolu ko e ‘oatu pe ‘u mo‘oni‘i me‘a ko e ‘osii ia kuo kakato leva. Ko e afe hake koee ki he vahenga ‘o Fale Alea hange pe koee na‘a ku lave atu ‘anenai, na‘e fokotu‘u ‘e Peter Salway ke $35,000 ‘alu leva e fokotu‘u ko ia ki he founga ngaue ‘a Fale Alea.

Pea ko e founga ngaue ‘a Fale Alea ‘oku ha‘u ki Fale Alea fai ki ai ha‘a ne tu‘utu‘uni. Tu‘utu‘uni leva e Fale Alea ke ‘alu ki he‘enau Komiti Pa‘anga. ‘Alu ki he Komiti Pa‘anga. Foki mai mei he Komiti Pa‘anga ‘oku ai ‘enau fokotu‘u mai ! Na‘a nau fokotu‘u mai ke ‘alu hake, pea ko e ola leva ‘o e fo‘i takai ia ko ia mo e fokotu‘u ‘a Fale Alea ‘oku nau sai‘ia ke ‘alu hake, ‘a ia leva ko e fika koee na‘e fai ki ai ‘a e hiki nima ‘i he ta‘u kuo‘osi ke ‘alu hake kiai, ‘a ia ‘oku $65,000 ‘a e Sea ‘o e Fale Alea...

NANISE: ‘I he taimi ni ia?....


VAHENGA E SEA FALE ALEA=T$65,000, SEA KOMITI KAKATO = T$60,000, TOENGA= $55,000

‘ESETA: ‘I he taimi ni, kamata pe mei he ta‘u kuo‘osi. Ko e fokotu‘u mai ia mei Fale Alea ke $65,000 e Sea pea $60,000 Sea e Komiti Kakato pea $55,000 e Hou‘eiki Memipa. ‘A ia ko e kamata loua mei he tu‘utu‘uni pe ‘a e Pule‘anga mo e Fale Alea ke fai ‘a e fakatotolo ‘a Salway, ‘alu e fakatotolo koee ‘a Salway mo ‘ene fokotu‘u ‘o vilo he founga ngaue ‘a e Pule‘anga. Ko hono olaa ee na‘a mou me‘a mai ki ai pea pehe mo e founga ngaue ‘a e Fale Alea mo hono ola.

NANISE: Mahalo te u ki‘i fie‘ilo pe ki he me‘a ko ‘eni. Ko e fokotu‘u koee ‘a Salway ki he vahenga $35,000 ‘a e kau memipa Fale Alea, ko e basic ia ‘e toe tanaki atu ki ai pea mo e ‘ovataimi (overtime) mo e rent pe ko e me‘alele pe ko e fo‘i kakato pe ia?

‘ESETA: Sai, ko e fo‘i tefito ia.

NANISE: Basic ia?

‘ESETA: ‘Io, ‘a ia na‘e toki tanaki leva ki ai ‘e Fale Alea, tanaki leva ki ai ‘a e, koeha ‘a e sino‘i pa‘anga maheni he ‘ovataimi (overtime) pea mo e ‘u monu‘ia kehe ‘o fakataha‘i leva ia ki ai. ‘A ia ko ‘eni ‘i he faka‘uto‘uta ko ia ‘a Fale Alea ‘oku ‘alu hake ai e fika ko ‘eni na‘u lave atu kiai. Ko e fo‘i konga‘i vahenga pe ‘e taha ne ‘ikai tanaki ki ai ko e ‘u allowance koee fakavahenga fili he ‘e faikehekehe foki ai ‘a tahi mo Tongatapu ni. Ka ku malo Nanise ho‘o fakamanatu mai e me‘a ko ia. ‘Io, ko e tanaki atu mo e ‘u fika ko ia ki he $35,000.

NANISE: ‘A ia ‘i ho‘o me‘a ‘i he ‘alu hake ko ‘eni koee ‘o $65,000 e Sea, $60,000 e Sea Komiti Kakato pea $55,000 ‘a e toenga, kuo‘osi ‘i ai ‘a e ‘ovataimi (overtime) ia?


‘OKU ‘IAI E FORMULA MAKEHE ‘A E FALE KI HE ‘ENAU VAHE ‘OKU TOE TANAKI MAI.

‘ESETA: Ko e formula ia koee ‘i he ta‘u kuo‘osi.

NANISE: Fakafuofua ia ki ai?


‘ESETA: Ko ia, tukukehe ha toe ‘u ngaue ‘oku ‘ova ai ‘oku ai pe mafai ‘o e Fale.

NANISE: ‘I ai pe mafai ke toe tanaki atu?..

‘ESETA: ‘Io, hange ko ‘eni ko e ‘u ngaue faka-Komiti mo e me‘a pehe. Ka ko e sino‘i formula ngaue ee ko e $35,000 pea fakataha‘i leva e ‘u monu‘ia koee ‘o toe tanaki atu ki ai ‘o ‘alu hake ai koee ki he ‘u fika na‘u lave atu ki ai.

NANISE: Pea ‘i hono ngaue‘aki ‘o e ‘u fika ko ‘eni, kataki pe ko ‘eku feinga pe au ke mahino, ngaue‘aki ‘a e ngaahi fika ko ‘eni ‘a ia kuo ‘osi ‘i ai ‘a e fakafuofua ki he ‘ovataimi?

‘ESETA: ‘Io.

NANISE: Na‘a ke me‘a ‘o pehe ‘oku ai e ngaahi komiti. Kapau te nau fai fatongia tu‘a taimi ‘e malava pe ke toe tanaki atu mo e ‘ovataimi? ‘E saipe ke tau pehe kuo loua e ‘ovataimi ia?

‘ESETA: ‘Oku kehe foki ngaue ‘a e Komiti. Manatu‘i ko e me‘a ko ia na‘e tanaki ‘i Fale, ko e ‘ovataimi koee ‘oku tefito ia ki he ‘ovataimi ko ia ‘a e Fale, ‘oku ‘ikai ko e ‘ovataimi koee ‘o e ngaue ‘a ha Komiti ko e ‘uhinga ‘eni ia ki he ‘ovataimi ‘a e Fale. Ka e malo ho‘o toe fakamanatu he ‘oku totonu pe ke fakamahino ‘a e ongo ki‘i faikehekehe ko ia.

NANISE: Ka ‘oku ‘ikai ke pehe ia ke ‘ave katoa pe, ko e ‘ovataimi tatau aipe, Komiti pe ko e Fale Alea?

‘ESETA: ‘Ikai, ko e tefito‘i poini ia koee ‘i he ‘ovataimi ko e ‘uhinga ia ki he ‘ovataimi koee ‘a e Fale.


(2) FAKALAO E TOHO PENISONI E FALE ALEA PE ‘IKAI ?

NANISE: ‘A ia ‘oku mahino mai ko e tukunga ia ‘i he lolotonga ni ‘o fekau‘aki pea mo e vahenga ‘o e kau Minisita na‘a ke me‘a ki ai pea pehe foki ki he vahenga ko ‘eni ‘o e kau Fakafofonga ‘o Fale Alea. Ko e me‘a ‘e taha na‘e fai ki ai ‘a e tokanga mahalo ‘oku mea‘i pe ‘e Hou‘eiki pea lau‘ilo ki ai ‘a e Tonga kotoa, na‘e toki fakahoko ‘i he Mitia pe ‘i he ngaahi uike kuo toki ‘osi ‘a e Tohi Tangi ‘o fekau‘aki aipe mo e vahenga, tautautefito eni ki he Penisoni pea pehe mo hano toho kakato.

Tuku pe mu‘a ke u hanga ‘o tuku atu pe ‘e ‘Eiki Minisita ke ke fakama‘ala‘ala ange pe, te u pehe pe ko e Tohi Tangi eni na‘e fakamo‘oni ki ai ‘a Lusiola pea kau ki ai mo Papiloa Foliaki pea mo e ni‘ihi kehe pe ke ke me‘a ange mu‘a ki ai. Ko e ha e tukunga ‘oku ‘i ai pea pehe foki ki he Tohi Tangi?


10% ‘A E MEMIPA KAE 20% MEI HE PULE‘ANGA KE TOKI TOHO HE‘ENE MALOLOO,

‘ESETA: ‘Oku sai. Malo ‘aupito Nanise ‘o hange pe ko‘eta lave koee kimu‘a ko ‘eta fatongia ko ‘eta tokoni pe ke fakamahino‘i ‘a e ‘u founga ngaue. Ko e kaveinga ko ‘eni ‘o e Penisoni, ko e 2006 na‘e fa‘u ‘e Fale Alea ‘a e Lao ki he‘enau penisoni ‘a e kau Memipa ‘o pehe leva ‘e ‘omai he kau Memipa e peseti ‘e 10 (10%) honau vahenga, tanaki atu he Pule‘anga e peseti ‘e 20 (20%) ‘o hoko leva ia ko e sino‘i pa‘anga fakata‘u ia ke penisoni‘aki ‘e he Hou‘eiki Memipa ‘o e Fale Alea.

Pea ko hono ua leva ‘e toki ma‘u ia ‘i ho‘o malolo mei Fale Alea. ‘I he ta‘u kuo‘osi leva 2009, na‘e ‘i ai e ni‘ihi na‘a nau fokotu‘u, ke fefe ke toe ki‘i liliu ‘a e fo‘i konga koee ke toki ma‘u pe ‘i he‘ete maloloo ke fakangofua ha‘o toho ka ‘oku ke kei ‘i Fale Alea pe ‘o makatu‘unga ‘i ha fiema‘u vivili.

NANISE: ‘O hange ko e ha?

‘ESETA: Ko e taha ‘o e ngaahi me‘a koee na‘e kau koee ‘i he ‘u fakamalanga ko ‘etau pehe ko e taha ‘o ha ngaahi fiema‘u vivili ko ha me‘a faka-falemahaki. (hufanga he fakatapu), Fa‘ahinga fiema‘u vivili pehe, pe ko ha pekia. ‘A ia ko e fokotu‘u ee ‘i Fale Alea pea ‘oku ‘i ai ‘a e Clause pehe ‘i he Lao Penisoni ko ia ‘a e Kaungaue faka-Pule‘anga.

‘E lava, ‘oka ‘i ai ha kole makehe ki ha faingata‘a makehe. Fai leva e fokotu‘u ko ia ‘i Fale Alea ‘i he ta‘u kuo‘osi pea tu‘utu‘uni leva he Fale Alea kia kinautolu koee na‘e fokotu‘u, ke ‘omi ha Fokotu‘u Tu‘utu‘uni. ‘Omi leva e fokotu‘u tu‘utu‘uni ki Fale Alea ‘i he ta‘u kuo‘osi ‘o fai e feme‘a‘aki ki ai e Fale Alea.


TALI ‘E HE FALE KE TOHO E 10% ‘O ‘ENAU PENISONI KI HA FIEMA‘U VIVILI ?

Pea ‘i ‘Aokosi ‘o e ta‘u kuo‘osi ‘aho 19, na‘e paasi leva ai ‘i he Fale Alea ‘a e fakatonutonu ‘a e Lao Penisoni ke ne fakangofua ‘a e toho ‘o e peseti e 10 (10%) ‘o ho‘o penisoni ‘a ia ko e 10% ia ‘o ho‘o pa‘anga totongi koee ‘e koe Memipa ka ‘oku ‘ikai ko e ha‘u mei he Pule‘anga. Fakangofua ke ke toho e peseti ‘e 10 (10%) makatu‘unga ‘i he ngaahi faingata‘a mo e ngaahi fiema‘u vivili.

Ko e fokotu‘u ko ia na‘e tali ia ‘i he Fale Alea ‘aho 19 ‘o ‘Aokosi ‘i he ta‘u kuo‘osi ‘a ia ko e fo‘i sitepu leva ia hono hoko. Toe leva e fo‘i sitepu kuo paasi ‘e Fale Alea kae ‘ave e me‘a ko ia ke fakamo‘oni huafa ki ai ‘a ‘Ene ‘Afio pea Kasete‘i. Mou me‘a mai pe foki Hou‘eiki mo e Kainga ko e feinga pe eni ke fakamahino‘i e founga ngaue.

NANISE: ‘A ia ko e founga ngaue angamaheni ia?

‘ESETA: Ngaue angamaheni ia ki he Lao kotokotoa. Kuo pau ko e ‘osi e Lao kotokotoa ‘oku paaki ‘i Fale Alea pea ‘e ‘ave ke fakamo‘oni huafa ki ai ‘a e Tu‘i. Ko e hili ‘a e fakamo‘oni huafa ki ai ‘a e Tu‘i pea Kasete‘i. Pea ko e hili ia pea toki ui leva ia ko e Lao, ko ‘ene toki laumalie leva ia ‘a e Lao, ko ‘ene toki manava leva ia ‘a e Lao ke ngaue. ‘A ia ko e founga ngaue ee kou lave ki ai. ‘A ia kuo tau pehe leva ko e tali koee ‘e Fale Alea na‘e fai ‘i he ‘aho 19 ‘o ‘Aokosi 2009, ke fai ‘a e liliu ‘o e Lao Penisoni ‘a e Fale Alea ke fakangofua e toho ‘a e peseti ‘e 10 (10%) ‘o e pa‘anga pe ‘a e memipa.


KASETE‘I E LAO HE 22 TISEMA ‘09. HU MAI MO E TOHI TANGI ‘A PAPILOA MO LUSIOLA

Ko e tu‘utu‘uni ‘a e Lao na‘e toki manava ‘a e Lao ko ia ‘i he ‘aho 22 ‘o Tisema 2009 ‘i hono ‘osi Kasete‘i. Pea ko e me‘a ia ko ia ko e Public document ia kuo ‘osi tufa ‘u Kasete ia mo e me‘a ko ia. ‘A ia ko e ‘u founga ngaue leva ee felave‘i pea mo e toho penisoni. ‘A ia ko e kakano koee ‘o e Tohi Tangi ko ‘eni na‘e ‘oange ‘e Papiloa Foliaki mo Lusiola Misa pea mo e kainga ko eni ‘e toko 40 tupu.

Ko e kakano ‘enau launga pe na‘e faka‘apa‘apa‘i ‘a e founga ngaue. Sai, ‘oange leva ‘a e me‘a ko ia ‘o hu leva ia ki Fale Alea ‘a e Tohi Tangi, ko e founga ngaue pe ia. Fakahoko leva ‘e Fale Alea e founga ngaue totonu. Tu‘utu‘uni ke ‘ave ia ki he Komiti Tu‘uma‘u ke ne hanga ‘o vakai‘i pea lipooti mai ki Fale Alea. Sai, ‘osi lava ‘a e ngaue koee ‘a e Komiti Tu‘uma‘u ko ia pea ‘oku ‘osi ‘omai ‘ene Lipooti ‘o fakahu ki Fale Alea.

Ko e toenga leva ‘o e founga ngaue ko e fai e feme‘a‘aki ki ai ‘a e Fale pea fai ha‘anau aofangatuku. ‘A ia kou tui ‘e tokoni leva ‘a e me‘a ko ‘eni Hou‘eiki kuo mou me‘a mai ke mahino‘i ko e ha koaa e me‘a ‘oku fai ki ai ‘a e talanoa. Ko e pehe koee toho penisoni ‘oku te‘eki ai ke fakalaumalie‘i e Lao, ko ‘ene ‘uhingaa kapau ‘oku te‘eki ai ke ‘osi ‘a e Kasete, ‘a e ‘u process koee ‘a e Lao. ‘A ia ‘e Nanise mahalo ko e fakamahino totonu ia kae toki lava ‘a e kakai ‘o hoko atu ‘enau muimui‘i ‘o e fo‘i kaveinga.


FOUNGA NGAUE KUOPAU KE ‘AVE KI HE KOMITI TU‘UMA‘U, PEA NAU LIPOOTI MAI

NANISE: ‘A ia ko e ha leva ‘a e tukunga ‘oku ‘i ai ‘a e tokanga ki he fo‘i ngaue ko ‘eni na‘e fai ‘e he Komiti ko ‘ena ‘a e Fale Alea fekau‘aki mo e Tohi Tangi? ‘Ikai ke ngata ai, ko ‘afe nai ‘e ala tuku mai ai ha fakamatala pe ‘e ngaue‘aki pe e ngaahi feme‘a‘aki he Fale Alea? Ko e fie‘ilo pe ki ai.

‘ESETA: ‘Oku sai, hange pe ko ia na‘u lave ki ai ‘anenai. Kuo ‘osi fakahu e Tohi Tangi ki Fale Alea pea tu‘utu‘uni e Fale Alea ke ‘ave ki he Komiti Tu‘uma‘u ke nau fakatotolo. Kuo ‘osi e fakatotolo e Komiti Tu‘uma‘u pea ‘osi fakahu mai ‘enau Lipooti ki he Fale Alea pea ‘oku lolotonga ‘i he Fale Alea ‘i he taimi ni, ka ‘oku te‘eki ai ke feme‘a‘aki e Fale Alea ki ai. Mahalo pe ko e uike kaha‘u, kou tui ko e uike kaha‘u ‘e fai ai e feme‘a‘aki ki ai ‘a e Fale pea ‘ofa pe ko e taimi koee ‘oku fai ai e feme‘a‘aki ‘e tokoni ‘a e fakamahino ko ‘eni ‘o e founga ngaue ki he muimui‘i he kakai mo ‘enau mahino‘i.

NANISE: Kapau te ta toe foki pe ki he ngaahi vahenga ko ‘eni ‘o e kau Minisita ‘i he Pule‘anga, mahino mai ko e taha ‘eni ia e ngaahi kaveinga ‘oku lahi ‘a e ngaahi laulea ki ai hono talanga‘i ‘i he ngaahi feitu‘u kehekehe pe, ‘ikai ke ngata pe ‘i he mitia. Ko e ha ‘a e tukunga ‘oku ‘i ai ‘i he mahino ‘oku toe ‘i ai mo e Tohi Tangi ki ai nai pe ‘oku ‘i ai ha teuteu ki ai? Ko e ha ‘a e tukunga ‘oku ‘i ai ‘a e hoha‘a ko ia? Ko e ha ‘a e ‘uhinga ‘oku kei fai ai ‘a e hoha‘a?

FATONGIA TEFITO E KAU FALE ALEA KE ‘AVE ‘A E FAKAMATALA MAHINO KI HE KAKAI

‘ESETA: Ko e ‘uluaki pe ‘e Nanise kou pehe pe ko e kei tau‘ataina pe ‘a e kakai ke nau ‘eke pea ‘oku kei tau‘ataina pe e kakai ke ‘omi ha‘anau tangi ki ai neongo kuo ‘osi toutou fai e ‘u fakamahino. Ka ‘i he taimi tatau hange ko ‘eta polokalama ko ‘eni, ‘e kei fai pe hono ‘oatu e fakamanatu, ko hono ‘uhinga ko e fatongia ia ‘omautolu ‘i Fale Alea katoa, pe ko e Minisita pe ko e Hou‘eiki Nopele pe ko e Fakafofonga ‘o e Kakai, ‘oku kau ia he‘emau tefito‘i fatongia mahu‘inga ‘aupito ke mau ‘oange ‘i he taimi totonu ‘a e ‘u mahino ko ‘eni ki he kakai ‘o e fonua, ko hono ‘uhinga ke ‘oua te nau puputu‘u noa‘ia.

Kapau ‘e puputu‘u noa‘ia e kakai pe puputu‘u hala ko e tupu ia he‘ikai ke mau manatu‘i ke fai ‘a e fakamahino pe ko e ‘ikai ke mau ‘oange kia nautolu ha ngaahi faka‘uhinga kehe. Pea ‘oku fu‘u serious ‘aupito e me‘a ia ko ia, pea ‘ofa pe ka ‘oku ‘i ai ha me‘a pehe Nanise ‘ofa pe ‘oku tokoni atu ‘eta ki‘i polokalama ko ‘eni ke ne fai pe fakamahino atu ‘e Hou‘eiki ‘o e ‘u founga ngaue ka e lava ke mou muimui‘i ‘emau fakahoko fatongia.

NANISE: Mahino eni kuo fai ‘a ho‘o me‘a fakama‘ala‘ala ki he ngaahi founga ngaue kuo fakatoka mai ‘o fekau‘aki pea mo e vahenga ‘o e kau Minisita pehe foki ki he kau Memipa ‘i he Fale Alea. ‘Oku ‘i ai ‘a e Komisoni kuo ngaue mai ki he mahalo te tau pehe ko e Komisoni ki he ngaahi vahenga ma‘olunga ange? Kataki pe mu‘a ‘o me‘a ange ki he fatongia ‘o e Komisoni ko ia. Ko e ha ‘a e ngaahi lakanga ‘oku tokanga taha ki ai ‘a e Komisoni ko ‘eni?


FEFEE FATONGIA E KOMISONI KI HE NGAAHI VAHENGA MA‘OLUNGA ANGE ?

‘ESETA: ‘A ia ko e Komisoni, mahalo ‘e lahi ha ni‘ihi ‘ia moutolu te mou mea‘i ko e Komisoni ki he Higher Salaries. Tau manatu‘i foki ‘oku tau kei fononga‘i ‘a e Liliu, ko ‘etau Liliu ko ‘etau ‘unu kimu‘a ‘o fakalelei‘i ‘u founga ngaue. Ko e taha ‘o e tefito‘i me‘a na‘e pau ke toe ngaue ki ai he Liliu, manatu‘i foki ko Fale Alea ko e sino pe ia ‘e taha talu e tu‘u ‘a e fonua ‘oku ne pule‘i pe ‘e ia ‘a hono vahenga. ‘Oku pule‘i makehe pe ‘e ia hono vahenga, pule‘i makehe pe ‘e ia ‘ene ‘u me‘a fakapa‘anga. Ko e toenga koee ‘o e ‘u Va‘a ‘a e Pule‘anga ‘oku ‘ikai ke lava ‘e he Va‘a Fakamaau‘anga ia.

‘Oku ‘ikai ke ne ma‘u ‘e ia e mafai ke ne pule‘i pe ‘a ‘ene me‘a fakapa‘anga pea pehe mo e Executive, ‘ikai ke ne ma‘u ‘e ia ‘a e mafai ko ia. Kuopau ke ‘alu loua e ‘u ngaahi fakamafai fakapa‘anga pe ke ha‘u mei Fale Alea. Ka ko e vahenga koee ‘a Fale Alea mo ‘enau ‘u me‘a fakapa‘anga, talu mei tuai mo e pule‘i pe ia ‘e he Fale Alea. ‘I he ‘aho koee ‘o e fakalelei fatongia kuopau ke ‘i ai ‘a e founga ia ke taliui makehe ‘a e fokotu‘u koee ‘o e ‘u me‘a fakapa‘anga pe ko ha Fale Alea, pe ha toe Va‘a pe.


‘OKU ‘IKAI KO E VAHENGA PE FALE ALEA ‘E TOKANGA KIAI E KOMISONI FO‘OU NI

Ka ‘i he tau tu‘u ‘a e fonua ko ‘ee na‘e kei tatali, ka ‘oku ‘ikai ko e vahenga pe ‘o e kau Fale Alea. ‘Oku ‘i ai leva mo e ‘u vahenga ‘o e ngaahi tu‘unga ma‘olunga ‘oku fa‘a faingata‘a hono fakafehoanaki koee ki he tu‘unga vahenga faka-Public Service he ‘oku ‘i ai ‘enau ‘u me‘a fua makehe ‘anautolu ia. Hange ko ha Memipa Fale Alea ‘oku ‘i ai hono me‘a fua makehe ia ‘o‘ona. Pe ko ho‘o Pule fakavahe pe ko ho‘o ‘Ofisa kolo pe ko ho‘o memipa ‘i ha Komisoni, ‘oku fa‘a ‘i ai e ‘u me‘a fua makehe ia ‘e mavahe atu ia mei he ngaahi me‘a fua koee kuo tau anga ki ai he‘etau ngaue he Pule‘anga pe ko ‘etau ngaue he Poate.

Pea ‘i mamani he ‘u fonua Temokalati kotokotoa, ‘oku ‘i ai e sino ia kuo ne hanga ‘e ia ‘o vakai‘i ‘a e ‘u vahenga ko ia. Na‘e te‘eki ai ke ‘i ai ha‘atau me‘a pehe. Pea ko e ‘uhinga ia ‘o e Komisoni ko ‘eni, ‘e Hou‘eiki ko e toki taha eni ha sino mahu‘inga ‘aupito, ‘aupito ke fokotu‘u kene hanga ‘o fai ‘a e ‘u taliui ko ‘eni ‘oku tau lave ki ai mo ne fai ‘a e ‘u seti koee ‘a e ‘u me‘a ko ia.

Hange ko ‘eni ‘oku kau ‘a e vahenga ‘o ‘Ene ‘Afio ai, ko e Privy Purse, kau mo ia ai. Ko e vahenga e Palemia ‘i ai, vahenga ‘o e Kapineti ‘i ai, ko e ‘u me‘a e Hou‘eiki Nopele ‘oku ‘i ai. ‘A ia kuo mou me‘a mai pe Hou‘eiki ko e ‘u tu‘unga ‘eni ‘oku ‘ikai ko ho‘o tu‘unga maheni koee ‘i he Public Service ‘oku ‘i ai honau ngaahi ‘u makatu‘unga faka-politikale. ‘Oku ai honau ngaahi makatu‘unga fakafonua, ai honau ngaahi makatu‘unga fakafatongia.

‘E kau e ‘u makatu‘unga ia ko ia he leva‘i e ‘u vahenga ko ia. ‘A ia ko e ‘uhinga ia na‘e feinga lahi ai ‘a e Pule‘anga ke tali ‘a e me‘a ko ‘eni. Na‘e fakahu eni ki Fale Alea he ta‘u kuo‘osi pea ‘ikai ke tali he Fale pea Fakafeta‘i na‘e toe fakahu ‘i he ta‘u ni pea tali ‘e he Fale, he na‘e mei tonounou, ‘e ‘i ai e fu‘u fangatamaki lahi he‘etau Liliu kapau na‘e ‘ikai fokotu‘u e sino ko ia.


(3) LOHIAKI‘I ‘EHA MEMIPA E FALE ALEA ? KOEHA IKU‘ANGA ?

NANISE: Malo ‘aupito ‘Eiki Minisita koe‘uhi ko ‘eta taimi, ‘oku ‘i ai ‘a e fo‘i fehu‘i pe nai ‘e taha. Ko e fie‘ilo pe eni hange pe ko e fie‘ilo ki he Tohi Tangi na‘e fakamo‘oni atu ai ‘a Lusiola pea mo Papiloa; ko e ngaue faka-Fale Alea na‘e fakahoko fekau‘aki pea mo e Fakafofonga fika 1 ‘o e kakai ‘o Tongatapu ‘i he fekau‘aki ko ia pea mo e pa‘anga ki hono fakalelei ‘o e Palasi faka-Tu‘i. Ko e ha ‘a e tukunga ‘oku ‘i ai ‘a e ngaue ‘a e Fale Alea ‘o a‘u mai ki he ‘aho ni?

‘ESETA: Malo Nanise, tau toe foki pe ke fakamahino ‘a e founga ngaue felave‘i mo e me‘a pehe. Ko e founga ngaue koee ‘a e Fale Alea, kapau ‘oku fai ha me‘a ‘e taha ‘o e kau Fakafofonga pea pehe ‘oku ta‘emo‘oni, ‘oku ngofua ki ha Memipa ‘i he taimi pe ko ia ke ke launga‘i ‘a e fakamatala ta‘emo‘oni ki he Fale Alea. Pea ‘i ho‘o launga‘i leva ko ia, ‘oku ‘i he Fale Alea leva ke nau fai ha‘anau tu‘utu‘uni ki ho‘o launga. ‘I he me‘a ko ‘eni ‘oku ke lave ki ai,


LAUNGA‘I ‘O ‘AKILISI POHIVA KO E FAKAMATALA TA‘EMO‘ONI KI HE FALE ALEA.

‘Io na‘e ‘i ai ‘a e malanga ‘o pehe ne to‘o ‘ehe ‘Ene ‘Afio ; tu‘utu‘uni ‘Ene ‘Afio he Fakataha Tokoni ke to‘o ‘a e Pa‘anga ‘e 12 miliona ke ngaahi‘aki ‘a Palasi. Na‘e launga‘i eni ia ‘e he Memipa ‘i Fale Alea ‘i he taimi pe ko ia, ‘o ne pehe ‘oku ‘ikai ke mo‘oni. Tu‘utu‘uni leva he Fale ke ‘ave ‘a e launga ko ia ki he Komiti Tu‘uma‘u ‘a e Fale, hange ko e founga ngaue koee na‘u lave fekau‘aki mo e Tohi Tangi meia Papiloa mo Lusiola, ‘o ‘ave leva ia ki he Komiti Tu‘uma‘u. Na‘e fai he Komiti tu‘uma‘u ko ia e me‘a tatau ko ‘ene fakatotolo. Pea kuo ‘osi e fakatotolo ko ia.

Kuo ‘osi ‘omai mo ia ki he Fale, ‘a ia ko e ongo fo‘i Lipooti koee mei he Komiti fakatotolo ‘oku ‘i he Fale ‘i he taimi ni ke ngaue ki ai. Ko e ‘uluaki ‘a e lipooti ko ‘eni ki he launga‘i ‘o e Fakafofonga fika 1 ki he tukuaki‘i ‘o pehe na‘e malanga ta‘emo‘oni he Fale. He ‘oku tapu foki ‘a ‘ete ta‘emo‘oni ki he Fale, ‘oku lau ia ko ‘ete anga ta‘efaka‘apa‘apa ki he Fale, pe ko Tonga ni pe ko ha toe fonua pe. Pea ko hono ua ki ai ‘a e Tohi Tangi na‘e taki mai ‘e Papiloa mo Lusiola. Kuo lava e ngaue, kuo na ‘i Fale Alea loua, ‘a ia ‘e ala hoko pe ke ngaue ki ai e Fale ‘i he uike kaha‘u.

NANISE: Malo ‘aupito ‘Eiki Minisita koe‘uhi ko ‘eta taimi ‘oku toe ai nai ha me‘a kehe ke fakama‘opo‘opo‘aki ‘eta polokalama ni neongo pe kou tui pe au ia ‘oku kei taau pe ke tuku atu ha ngaahi fakamatala ki he kakai ‘o e fonua ki he ngaahi founga ngaue ko ‘eni. Ko e ha ha‘o aofangatuku ki he‘eta polokalama?


LAVA E NGAUE ‘A E KOMITI KI HE TOHI FAKA‘ILO MO E TOHI TANGI KAE FAKAHU MAI.

‘ESETA: Ko ‘eku aofangatuku pe Nanise, kou faka‘amu pe ke tuku pe ‘a e ongo ngaue ko ‘eni ‘e ua koee ‘a e ongo Lipooti mei he Komiti ki he Fale Alea ‘o felave‘i koee mo ‘ena ongo kaveinga, ke tuku ke ngaue ki ai ‘a e Fale. Ko ‘etau pehe, ko e hili koee ‘a e ngaue ki ai ‘a e Fale, te tau toe foki leva ‘o fai ‘a e fakama‘ala‘ala fakamahino pe ko e lolotonga ka tau leva‘i pe, ka ku ai ha me‘a kuo lahi e fetu‘utaki mai ‘a e kakaii, koee na‘a mo fakamatala mai mo Nanise ‘a e founga ngaue koee ka ko ‘eni ‘oku ‘ikai ke mau sio mautolu ia ‘oku hoko ia.

Kou pehe pe kapau pe ‘e vilo atu e feme‘a‘aki ‘a e Fale kuo ongo‘i he kakai pe na‘e mo‘oni koaa pe na‘e tonu ‘eta fakamahino pe ‘ikai ? Pea tukuange pe ke nau tau‘ataina pe ‘o toe fakaha mai. Fefee, ‘oua te mo tatali ‘e Nanise ki hene ‘osi. Ko ‘eni kuo mau mix-up mautolu ia he fanongo atu ki he taimi, pea ta toe foki mai pe ! Ka ‘i he taimi tatau, kou tui ke tukuange ‘a e foki mai koee ki he Fale ke lava, pea tau toki fai leva ‘a e fakamahino aofangatuku. Ko ia pe Malo ‘Aupito.

NANISE: Malo ‘aupito pea ‘atu heni ‘a e fakamalo ki he ‘Eiki Minisita ‘o e Potungaue Fetu‘utaki pea pehe foki ki he ngaahi Fakamatala koe‘uhi ko e lava lelei ‘o e polokalama ko ‘eni ma‘ae Potungaue, Hon. ‘Eseta Fusitu‘a, pea ‘oku pehe pe foki ‘a e fakatauange na‘e a‘utaki lelei atu ‘a e polokalama ni. ‘Oatu ‘a e fakamalo ki ho‘omou me‘a mai, ko au Nanise Fifita....
TU‘A ‘OFA ‘ATU....


Mei he Potungaue ki he Ma'u'anga Fakamatala mo e Fetu'utaki
Hala Sale, Fasi moe Afi, Nuku'alofa


Last Updated ( Tuesday, 14 June 2011 00:05 )  

Who's Online

We have 804 guests online

PUBLIC ENTERPRISES