Statements: Lord Prime Minister

A list of the latest speeches and addresses made by the Lord Tu'ivakano, the Prime Minister of Tonga. Full transcripts is available on the website. For more information: please contact the Prime Minister's Office on (676) 24644 or email This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it

Me'a 'a e Palemia 'i Fale Alea: tu'unga e fonua moe ngaahi taumu'a Pule'anga Fo'ou

E-mail Print PDF

14 Sanuali 2011

Ko e tatau 'o e me'a 'a e Palemia, 'Eiki Nopele Tu'ivakano lolotonga e 'uluaki fakataha 'a e Hou'eiki Memipa 'o e Fale Alea 'o Tonga, fekau'aki mo e tu'unga 'o e fonua pea moe ngaahi taumu'a ngaue 'o e Pule'anga Fo'ou.

'Eiki Sea, ‘oku ou fakamalo ho'o ‘omai e faingamalie ko eni  pea ‘i he'ene pehe, Sea ‘oku ou ‘uluaki Fakatapu ki he feitu'una, kae'umaa ‘a e Hou'eiki Fakafofonga Nopele pea pehe ki he Hou'eiki Minisita ‘o e Kapineti. Tapu foki ki he Hou'eiki Fakafofonga ‘o e Kakai pea pehe foki e Fakatapu atu pe ki he kaungaue ‘o e Fale ‘eiki ni. Fakamalo atu ‘Eiki Sea ‘i he faingamalie ko ‘eni ke fakahoko atu ki he feitu'una, kae'umaa ‘a e Fale ‘eiki ni, ha fakamatala fekau'aki mo e tu'unga ‘o e fonua mo ha ngaahi taumu'a ngaue ‘oku tokanga ‘a e Pule'anga ke fokotu'u mo fakahoko.

Hili ‘a e fili fakahisitolia na'e fai ‘i he ‘aho 22 ‘o Tisema 2010, ‘o fili ai ‘a e motu'a ni ko e Palemia ‘o e ‘uluaki Pule'anga ‘i he Liliu faka-Temokalati ‘o e fonua ni, ‘o a'u ki hono fili ‘o e Kapineti pea ko e fakataha ‘eni ‘e ua kuo ‘osi hono fakahoko. ‘Oku lolotonga fai ‘e he Hou'eiki Minisita ‘a e ngaue lahi ki hono fokotu'utu'u mo fakama'opo'opo ‘enau ngaahi Potungaue ke fakalele ‘a e ngaahi Potungaue ‘i he tu'unga ‘oku maau mo fai fatongia lelei ma'ae kakai. ‘I he taimi tatau pe ‘Eiki Sea, kuo fokotu'u ‘a e Komiti ‘a e Kapineti ki he ngaahi ngaue fakalakalaka ki he ‘ekonomika ‘o e fonua mo hono toe fakama'opo'opo ‘o e ngaahi port folio ‘o e Pule'anga ke hoa mo taau pea mo e Liliu faka-Politikale.

Ko e ‘Esitimeti ‘o e Pa'anga Hu Mai na'e vahe'i mai ‘i he Patiseti ‘i Siulai 2010 ke ngaue ki ai ‘a e Potungaue Tanaki Pa'anga ki he ta'u 2010-2011, na'e fe'unga mo e $109,800,000.00. (Pa'anga ‘e 109-miliona,8-kilu). Ko e ‘Esitimeti na'e fokotu'u ki he ‘uluaki mahina ‘e 6 ‘o e ta'u fakapa'anga, ‘a ia mei he ‘aho 1 ‘o Siulai 2010 ki he ‘aho 31 ‘o Tisema 2010, ‘oku fe'unga ia mo e $56,249,766.00 (Pa'anga ‘e 56 miliona,2-kilu,4-afe,9-ngeau,66) pea ko e katoa ‘o e Pa'anga Hu Mai, kuo ma'u ‘i he vaha'a taimi ko ia, na'e fe'unga ia mo e $57,153,605.00 (Pa'anga ‘e 57 miliona,1-kilu,5-mano,3-afe, 6-ngeau-ma-5) ‘a ia na'e ma'u ‘a e taketi na'e faka'amu ki ai pea ‘ova'aki ‘a e $903,839.00. (Pa'anga ‘e 9-kilu, 3-afe,8-ngeau,3-gofulu-ma-9),

‘I he'ene tu'u ki he kaha'u mo e toenga ‘o e mahina ko ‘eni ‘e 6 ki he ‘osi ‘o e ta'u fakapa'anga ko ‘eni, ‘oku ‘i ai ‘a e ‘amanaki lelei ‘a e Pule'anga,  ke kei hokohoko lelei aipe ‘a e tafe mai ‘o e Pa'anga Hu Mai, fakatatau ki he ‘Esitimeti kuo fokotu'u ‘e he Potungaue Tanaki Pa'anga. Pea ‘oku ‘i ai ‘a e ‘amanaki lelei ‘a e Potungaue Tanaki Pa'anga ki he ngaahi fengaue'aki lelei mo ha ngaahi fokotu'utu'u ngaue lelei ‘a e Pule'anga lolotonga, ke tokoni ke toe lelei ange ‘o e Pa'anga Hu Mai, tu'unga ‘i he ngaahi Pisinisi ‘a e Pule'anga. ‘Eiki Sea ‘oku ‘i ai ‘a e pisinisi ‘e 12 ‘a e Pule'anga ‘oku fe'unga ‘a e koloa mo e ‘inivesimeni (investment) ‘a e Pule'anga ‘i he ngaahi ngaue'anga ko ‘eni mo e $264,446,000.00. (Pa'anga ‘e 264-miliona,4-kilu,4-mano,6-afe-malie)

‘I hono vakai'i ‘a e  ola ‘o e ngaue ‘a e ngaahi Pisinisi ko ‘eni ‘Eiki Sea, ki he ta'u fakapa'anga 2009 na'a nau ma'u ‘a e tupu ‘oku fe'unga mo e $889,600.00. (Pa'anga ‘e 8-kilu,8-mano,9-afe,6-ngeau) ‘I hono fakahoa ‘o e tupu ko ‘eni ki he koloa mo e ‘inivesimeni na'e ngaue'aki ‘e he Pisinisi, ko e peseti pe ia ‘e 0.3 (0.3%), ‘oku ‘ikai ko ha tupu lelei ‘eni. Ko ia ai ‘oku fokotu'utu'u ‘e he Pule'anga ‘a e ngaahi ngaue ke malava ke toe fakalaka ange ai e tupu ‘e ma'u mei he ngaahi Pisinisi ko ‘eni ke a'u ki he peseti ‘e 10 (10%) mo laka ange ai.

‘I he feinga ke a'usia e taketi ko ‘eni, ‘e a'u ki hono fakapekia ‘i he tesi pea toe fokotu'u fo'ou ke fakatau atu e ngaahi Pisinisi ‘oku mahino ‘e ‘ikai pe ha toe fakalaka ‘e ma'u mei ai. ‘I he ‘aho ni ‘Eiki Sea, ‘oku lolotonga ngaue ‘a e Pule'anga ki he ongo kautaha Pisinisi ‘a e Pule'anga ‘e 2, ‘oku tu'u ‘i he tu'unga ta'efakafiemalie lahi, ‘a ia ko e Tonga Timber Limited pea mo e Janful Dateline Hotel Limited.

‘Oku fakama'opo'opo ‘ena ngaue pea vakai'i foki ‘a e ngaahi tupu'anga ‘o e palopalema ke fakatonutonu mo maau ha palani ki ha kaha'u kia kinaua. ‘Oku mahu'inga ‘aupito ke fakalaka ki mu'a ‘a e ola mo e tupu ‘a e ngaahi pisinisi ko ‘eni  ke malava ke toe lahi ange ai ‘a e seniti ‘e totongi ki he Pule'anga pea ‘e malava ke toe si'isi'i ange ai hono tukuhau'i e kakai ‘o e fonua.

‘Eiki Sea ko e kau ngaue faka-Pule'anga ‘i he tu'unga faka-Politikale pea mo e Liliu kuo hoko ki he fonua, kuo a'usia ‘e he kau ngaue faka-Pule'anga ha tu'unga lelei pea faka-polofesinale pea ‘oku kau ki ai ‘a ‘etau tu'u tau'ataina pea ‘i he'enau kau ki he ngaahi ngaue fakapolitikale ‘i he fonua. ‘I he ‘aho ni kuo lalaka atu ‘a e kau ngaue faka-Pule'anga kotoa,  pehe ki he Liliu pea ‘oku nofo tonu ‘enau tokanga ki hono fakalakalaka'i ‘o e fai fatongia.

‘I he liliu fakapolitikale ko ‘eni ‘oku hanga ai ‘e he Potungaue ‘oku ne tokanga'i ‘a e kau ngaue faka-Pule'anga ‘o liliu ‘a e ngaahi Lao mo ‘ene ngaahi founga ngaue ke tokoni ki he fa'unga ‘o e Pule'anga fo'ou. Ko e tokolahi ‘o e kau ngaue faka-Pule'anga ‘i he vakai fakamuimui ki ai ‘i he ‘aho 3 ‘o Sune 2010, ko e toko 3,258. Sea, ko e Potungaue Ako ‘oku tokolahi ai ‘a e kau ngaue faka-Pule'anga pea ‘oku fe'unga mo e peseti ‘e 31, pea ‘oku hoko ai ‘a e Potungaue Mo'ui ko e peseti ‘e 27%. ‘Oku fe'unga mo e peseti ‘e 49 ‘a e Pa'anga Hu Mai ‘a e Pule'anga ‘oku fakamoleki ki hono totongi ‘o e Vahe ‘o e kau ngaue faka-Pule'anga.

Kuo hanga ‘e he Pule'anga ‘o fakangatangata ‘a e fakamole ke ‘oua ‘e toe laka hake ‘i he peseti 51‘% Ko e fokotu'utu'u ki he kaha'u ke holoki ‘a e peseti ko ia ke fe'unga kotoa mo e peseti ‘e 45.% ‘Oku fokotu'utu'u ke kamata ‘i he mahina ni hono teuteu'i mo ako'i ‘a e kau ngaue faka-Pule'anga ke toe lelei ange ‘a hono fakahoko honau ngaahi fatongia ki he kakai. Ko e fakahoko fatongia ko ia mo hono pule'i lelei, hono fai ‘a e fatongia ‘oku ‘amanaki ke kakato hono fakahoko ki Siulai 2011, ko e fakalelei ‘o e fakahoko fatongia ‘e hokohoko atu kae'oua ‘e a'u ki ha tu'unga ‘oku fakafiemalie ange ki he kakai ‘o e fonua.

Kuo ‘osi paasi ‘e he Pule'anga ha Lao ke fokotu'u ha Komisoni ke ngaue ki hono vakai'i ‘a e ngaahi ‘ulungaanga mo e ngaahi to'onga ‘oku ‘ikai fe'unga, ‘a e ngaahi Kaiha'a pea mo e Ngaue- ta'etotonu ‘i he fonua ni. ‘Oku poupou ‘a e Pule'anga fo'ou ke fokotu'u ‘a e Komisoni ko ‘eni pea ‘oku fai ‘a e ngaue ke lava hono fakapa'anga mo fakahoko ha fatongia ‘o e Komisoni ko ‘eni.   Ko ia ai ‘Eiki Sea,  ke feinga ke langa hake hotau fonua, ‘oku taumu'a ‘a e Pule'anga ko ‘eni ke langa hake mo ngaue'i ha Tonga ‘oku malu, maau, fakalakalaka mo tu'umalie. Pea lava ke ‘inasi ‘a e Tonga kotoa ‘i he faingamalie ‘o e vahevahe taau pea a'usia ai ‘a ‘enau ngaahi ‘amanaki na'a nau faka'amu ki he kaha'u.

Ko e ngaahi Pou-tuliki ‘o e Sosaieti ‘oku tau ‘i ai, ko e Mo'ui lelei, Ako mo e nofo Malu mo Maau. ‘Eiki Sea, ‘i he tafa'aki ‘o e Mo'ui, ko e visone fakalukufua ki he tu'unga ‘o e Mo'ui lelei he fonua, ko e feinga ke fakahoko ha ngaahi ngaue ki he Mo'ui lelei, ‘e fe'unga mo taau, tu'unga ke tolonga pea ke lava foki ke tauhi ‘a hono ola, ‘i he fai fatongia ‘a e Potungaue Mo'ui. ‘I he ngaue ki he ta'u 2020 ‘oku fakafuofua ai te tau hoko ko e fonua tu'ukimu'a taha ‘i he ngaahi tukuifonua kaunga'api ‘i he Pasifiki ‘i he Mo'ui lelei.

‘Oku lolotonga lele lelei ‘a e ngaue ki hono fakalelei'i ‘a e Falemahaki Vaiola, kae'umaa foki ‘a e ongo Senita ki he Mo'ui lele, ‘aia ‘oku tu'u ‘i Vaini pea mo Tatakamotonga. Ko hono fakalelei'i ko ‘eni ‘o e Falemahaki Vaiola ‘oku ‘amanaki ke kakato ia ki he mahina ko Ma'asi 2012. Ko e ngaahi fakamole ki he ngaue ko ‘eni na'e lava lelei ia ke fakahoko makatu'unga ‘i he fie tokoni ‘a e Pule'anga Siapani. Ko e pa'anga ko ‘eni ‘oku ‘ikai ke kau ia ‘i he ‘Esitimeti ‘a e Potungaue Mo'ui ki he ta'u fakapa'anga 2010-2011 ‘a ia ‘oku fe'unga fakakatoa ia mo e $49,903,086.00. (Pa'anga ‘e 49-miliona, 9-kilu,3-afe-ma-86.)

‘Oku lava heni ke fakalakalaka mo toe lelei ange ‘a e tu'unga ‘o e Mo'ui lelei ‘a e kau mahaki pea ‘e toe lelei mo fiefia ange ‘a e kau fakahoko fatongia ‘i he Falemahaki. ‘E hokohoko atu ‘a e ngaue ‘a e Pule'anga ki hono fakalelei'i ‘a e Falemahaki ki he ngaahi ‘Otu Motu ‘i Tonga ni, he ‘oku tui ‘a e Pule'anga ki he ‘uhinga ‘o e lea ‘oku pehe "Ko e Koloa mahu'inga taha ki he fonua ko e Mo'ui Lelei ‘a hono Kakai"

‘Eiki Sea, ‘i he tafa'aki Faiako ko e taha ia mo ha Potungaue mahu'inga ki he fonua ‘i hono ako'i mo teu'i ‘a e Hakotupu ‘a e fonua ki he kaha'u. ‘Oku fakamole ‘a e Pule'anga ki he Potungaue Ako ‘i he ta'u fakapa'anga lolotonga ‘oku fe'unga ia mo e $42,940,270.00. (Pa'anga 42-miliona,9-kilu,4-mano,-ma-2-ngeau,7-noa). ‘Oku tu'u makehe ‘a e fakamole ‘a e Pule'anga ki he Potungaue Ako, To'utupu mo e Sipoti ‘a ia ‘oku fe'unga pea mo e 2.4 pea ‘oku toki tanaki ki ai ‘a e ngaahi tokoni mei he ngaahi fonua, ‘Aositelelia, Nu'usila, Toake ‘o makatu'unga hono ‘alu hake ‘o fe'unga mo e $7,017,321.00. (Pa'anga ‘e 7-miliona,1-mano-7,afe-3-ngeau-21)

‘I he ngaahi fokotu'utu'u mo e ngaahi fakamole ko ‘eni, ‘oku nau fakaha mai ‘a e tokanga ‘a e Pule'anga ki hono fakalelei'i ‘a e To'utupu ‘o e fonua ki he tu'unga ‘oku fe'unga mo taau ki he kaha'u kae'umaa ‘a e mo'ui. ‘I he hanga atu ki he kaha'u ‘e hokohoko atu ‘a e ngaue ‘a e Pule'anga ki hono fakalelei'i mo tokoni'i ‘a e ngaahi Ako ke teuteu'i mo fakataukei'i hotau Kakai ki he ngaahi taukei ngaue,  koe'uhi kae lava ke ma'u ha'anau ngaahi ngaue, ‘ikai ngata pe ‘i Tonga ni ka ‘i muli foki. Kuo vakai'i ‘e he Pule'anga ‘a e ngaahi Tokoni ki he ngaahi ‘Apiako ‘o e ngaahi Siasi mo fai ha fakalelei ki he tafa'aki ko ia. ‘I he lolotonga ni ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi ngaue pea ‘oku feinga ‘a e Minisita Ako fo'ou ke fokotu'utu'u fakalelei ‘a e ngaahi ngaue ‘e kei hoko atu ai pe ‘a e fakalakalaka ‘o e Ako he fonua ni.

Ko hono tauhi ‘o e melino mo e maau ‘Eiki Sea, ma'uma'uluta ki he'etau nofo mo e ngaue he Pule'anga ko ‘eni, ‘a hono fakalelei'i, fakanaunau'i mo hono fakalakalaka ‘a e fakahoko fatongia ‘a e Potungaue Polisi ke malava hono tauhi mo fakasi'isi'i e fai hia ‘i he fonua ni. ‘E tokoni foki ‘a e Potungaue Malu'i Fonua ki hono fakahoko ‘a e malu mo e melino hotau fonua ni.

‘I he vakai faka'ekonomika ‘Eiki Sea ‘a hotau fonua, neongo ‘a e to lalo ‘a e tu'unga faka'ekonomika fakamamani lahi ‘a ia ‘oku ne uesia ai ‘a ‘etau tu'unga faka'ekonomika, ‘oku ou fiefia ke fakahoko atu ‘Eiki Sea ‘o hange ko ia ‘oku ha ‘i he'eku fakamatala kimu'a ‘oku kei lava pe ke ma'u ‘a e taketi fakapa'anga ‘a e Pule'anga pea ‘oku kei malava pe ke a'usia ‘e he Pule'anga ‘a e tu'unga fakapa'anga na'e ‘osi faka-patiseti ki ai.

Ko hotau vaivai'anga ko e ‘ikai ke ‘i ai ha pa'anga fe'unga fakalotofonua koe'uhi ko e tolalo ‘a e talafi pa'anga ki hotau kakai Tonga nofo muli pea ‘oku ‘ikai ke ‘i ai ha ngaahi ngaue'anga fe'unga ke ngaue ai hotau kakai pea ma'u mei ai ha pa'anga. Neongo ‘etau to lalo ko ‘eni ‘Eiki Sea, ‘e fakahoko ‘e he Pule'anga ha ngaahi ngaue pea ‘e toe fai ha fakalelei mo ha ngaahi ngaue ki he founga ‘oku toe lelei ange ke lava ai ke fakangaue'i hotau Kakai.

‘I he mahina ni pea mo e mahina kaha'u, ‘e vakai'i ‘e he Pule'anga ke fokotu'u ha founga ngaue ke fakaivia ai ‘a e si'i fa'ahinga ‘oku nau ngaue ki Tokanga ke lava ke uta ‘a e Fua ‘o e Fonua ki tu'apule'anga ‘i he taimi momoko ‘o Nu'usila pea mo ‘Aositelelia he ko e taimi lelei taha ia ‘o e ngaahi maketi ko ia.  Ko hono fakaikiiki ‘o e ngaahi fokotu'utu'u ngaue ko ‘eni ‘Eiki Sea, ‘e ‘oatu hono fakaikiiki ‘i he konga ki mui ‘o e mahina ko Fepueli, Ma'asi hili ‘a e ngaahi alea ‘e fakahoko mo e ngaahi fonua ko ‘eni.

‘I he langa ‘o e Takimamata, ‘e kau ‘a e Potungaue Takimamata ‘i he Potungaue, fu'u mahu'inga ‘aupito ki he ngaahi fokotu'utu'u faka'ekonomika ‘o e Pule'anga ki he kaha'u. ‘Oku lolotonga fai ‘a e ngaue lahi ki hono fakalelei'i ‘o e Uafu ko Vuna pea ‘e tokoni eni ki he ngaahi ngaue mo e fokotu'utu'u ‘a e Potungaue Takimamata. ‘I he lolotonga ni ‘oku ‘i ai ha kau ‘Inivesitoa (Investors) ‘oku nau fokotu'utu'u ke langa ha ngaahi Hotele fo'ou mo fakalelei'i ‘a e Hotele Dateline ‘o kau heni hono fokotu'u ha fale faka-takimamata mo ha falekai ‘i he Uafu Vuna, pe ko ha me'a lelei ia ke tokoni'i ai ‘a e kau folau ‘eve'eva mo kinautolu ‘oku ‘ahia mai ki hotau fonua ni.

‘Eiki Sea ko e ma'u'anga Ivi ‘oku kau ai e Lolo. ‘Oku kau ‘i he ngaahi me'a mahu'inga ki he kaha'u pea mo e tu'unga faka'ekonomika hotau fonua. ‘Oku vakai'i ‘e he Pule'anga ha ngaahi feitu'u ke tauhi mo tokanga'i ‘a e Lolo pea mo e Penisini. ‘Oku ‘i ai mo ha ngaahi fokotu'utu'u ke lava ke ma'ama'a hono fakatau mai mo hono fakatau atu ‘o e ngaahi me'a, ‘o kau ai mo e faka'aonga'i ‘o e ma'u'anga ivi mei he La'aa mo e Matangi.

Ko e Potungaue Ngoue, ‘Eiki Sea pea mo e Toutai, ‘oku ngaue ki ai ‘a e ‘Eiki Minisita fo'ou ki ha ngaahi fokotu'utu'u ke hiki ki ‘olunga  ‘a e Pa'anga Hu Mai mei he tafa'aki ko'eni. Pea ke fakalelei'i mo fakalahi ‘a hono uta atu ‘a ed Fua ‘o e Fonua mo e ngaahi Koloa mei ‘Oseni. ‘Eiki Sea, ko e ngaue mo e fokotu'u ‘a e Pule'anga ko'eni ‘oku lahi faufaua, pea ko e hili pe ‘eni ‘a e uike taha ‘a e kamata ‘ae  Kapineti fo'ou.  ‘Oku ou fie fakaha ki he Fale ni, ko hono fakaikiiki ange ‘o e ngaahi fokotu'utu'u ‘a e Pule'anga, ‘e fakahuu mai he Patiseti ‘o e 20011 - 2012.

‘E fai ‘e he Pule'anga ha ngaue ‘osikivelenga ‘i hono fakalelei'I mo fakahoko ‘a e Liliu faka-Temokalati kae'uma' ‘a e ngaahi ngaue kotoa pe, pea malava ai ke fakalelei'i hotau fonua mo e tu'unga mo'ui ‘oku tau ‘iai. ‘Oku ou nofo mo e loto hangamalie ki ha fengaue'aki va-ofi pea mo fepoupou'aki ‘I he faha'ita'u Fale Alea ko'eni. ‘Oku ou ‘ofa atu ki he feitu'unga ‘Eiki Sea pea pehhe kiate kimoutolu, hono kotoa e Hou'eiki Memipa ‘o e Fale Alea ‘o Tonga...........Tu'a'ofa atu

NGATA'ANGA

Hikitohi mo tukuatu mei he: Potungaue Fakamatala moe Fetu'utaki, Nuku'alofa, 2011.


Last Updated ( Monday, 17 October 2011 22:49 )
 
Page 45 of 45

Who's Online

We have 849 guests online

PUBLIC ENTERPRISES